کتاب عکسیه

کتاب عکسیه (جستارهای تاریخ عکاسی ایران) به کوشش محمدرضا طهماسب‌ پور، مجموعه‌ای از مقاله‌ها، سخنرانی‌های بازنویسی‌شده و یادداشت‌های پژوهشی درباره‌ی تاریخ عکاسی ایران است. این کتاب که توسط نشر خانه فرهنگ و هنر مان منتشر شده، هم‌زمان با یکصدوهشتادمین سال آغاز عکاسی در ایران آماده شده و از همان صفحات نخست با پیشگفتاری مفصل، خواننده را وارد بحث‌های تاریخی، فنی و آرشیوی درباره‌ی عکاسی در ایران از دوره‌ی قاجار تا دوره‌های بعد می‌کند. کتاب عکسیه بر پایه‌ی یک نشست علمی ـ پژوهشی درباره‌ی عکاسی دوران قاجار در فرهنگستان هنر شکل گرفته و متن‌های گردآمده در آن، طیفی از رویکردها را در بر می‌گیرد، از تاریخ‌نگاری دقیق نخستین داگرئوتیپ‌ها و نقش محمدشاه و ناصرالدین‌شاه در گسترش عکاسی تا بررسی وضعیت آرشیوهای عکس، معرفی رساله‌های خطی و چاپ‌سنگی عکاسی و بازخوانی زندگی و کار عکاسان و نقاشان کمترشناخته‌شده. در کنار مقاله‌های پژوهشگران ایرانی، متن‌هایی از پژوهشگران خارج از ایران نیز در این کتاب دیده می‌شود که به‌نوعی گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای و بین‌المللی درباره‌ی تاریخ عکاسی ایران را بازتاب می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب عکسیه

کتاب عکسیه (جستارهای تاریخ عکاسی ایران) با پیشگفتار مفصل محمدرضا طهماسب‌ پور، نویسنده‌ی کتاب، آغاز می‌شود، پیشگفتاری که از نخستین داگرئوتیپ‌های دربار محمدشاه در سال ۱۸۴۲ / ۱۲۵۸ق تا گسترش عکاسی در دوره‌ی ناصری، نقش ناصرالدین‌شاه در حمایت از این رسانه، ورود روش‌های تازه مانند کلودیون و نگاتیو کاغذی و سپس حضور عکاسی در رخدادهایی چون انقلاب مشروطه را مرور کرده است. در همین بخش، به دشواری‌های پژوهش در آرشیوهای عکس داخل ایران، نبود فهرست‌های منظم، مشکلات دسترسی و در مقابل، گسترش دسترسی به آرشیوهای بین‌المللی از راه اینترنت اشاره شده است. 

محمدرضا طهماسب‌ پور در این مقدمه، هم به اهمیت عکاسی در روایت تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران پرداخته است و هم به خلأهایی مانند نبود روز ملی عکاسی ایران و کم‌کاری در پژوهش درباره‌ی دوره پهلوی. او توضیح داده است که مقاله‌ها و یادداشت‌های این مجموعه، به‌جز متن شهریار عدل، حاصل نشستی علمی در فرهنگستان هنر بوده که به مناسبت سالگرد آغاز عکاسی در ایران برگزار شده است. در ادامه‌ی کتاب عکسیه، جستارهای متعددی در چند محور اصلی آمده است. 

مقاله‌ی دکتر شهریار عدل با عنوان نخستین عکس‌برداری به شیوه‌ی داگرئوتیپ در ایران با اتکا به اسناد بایگانی وزارت خارجه‌ی روسیه و مکاتبات دیپلماتیک، ماجرای سفارش دستگاه داگرئوتیپ برای محمدشاه، اعزام نیکلای پاولوف به تهران و نخستین عکس‌برداری‌ها در حضور شاه را بازسازی کرده است. متن عکس در خاطرات ناصرالدین‌شاه‌ی نوشته‌ی مجید عبد امین، باتکیه‌بر خاطرات روزانه‌ی شاه، بسامد واژه‌ی عکس و عکاسی و شیفتگی او به این رسانه را نشان داده و سپس دو سند فنی مهم درباره‌ی ساخت مواد عکاسی و استعمال نمک طلا را برای نخستین بار منتشر کرده است. 

جستار دو نقاش، دو عکاس؛ دو مصور نوشته‌ی نیایش پورحسن، به زندگی و کار میرزا مهدی‌ خان مصورالملک و مصورهمایون پرداخته و از پیوند نقاشی، تصویرسازی چاپ‌سنگی و عکاسی در دوره‌ی مظفرالدین‌شاه سخن گفته است. در بخش‌های دیگر کتاب عکسیه، موضوعاتی مانند عکاسی معماری در عصر قاجار، جایگاه عکس در خاطرات ناصرالدین‌شاه، نقش عکاسان در ثبت چهره‌ی رجال و مناظر ایران و نیز بحث‌های میان‌رشته‌ای درباره‌ی حضور خویش در آینه و رخ‌نگاره: از شاه شهروند تا سلطان صاحبقران دنبال شده است. این تنوع موضوعی، تاریخ عکاسی ایران را از سطح روایت‌های کلی به سطح جزئیات فنی، آرشیوی و زیست‌جهان عکاسان و سوژه‌ها نزدیک کرده است.

خلاصه کتاب عکسیه

کتاب عکسیه با پیشگفتار محمدرضا طهماسب‌ پور آغاز می‌شود که در آن ۱۸۰ سال عکاسی در ایران مرور شده است، از نخستین داگرئوتیپ‌های دوره‌ی محمدشاه قاجار تا گسترش عکاسی در عصر ناصری با حمایت ناصرالدین‌شاه، که عکاسی در دربار و ثبت مناظر، رجال و وقایع را توسعه داد و به شکل‌گیری عکاسی مستند انجامید. در جستار شهریار عدل، ورود داگرئوتیپ به ایران با استناد به اسناد روسی بازسازی شده و نقش نیکلای پاولوف در نخستین آزمایش‌های عکاسی در حضور محمدشاه بررسی می‌شود، همراه با احتمال انجام آزمایش‌های زودتر در سفارت انگلستان.

در جستار مجید عبد امین، باتکیه‌بر خاطرات ناصرالدین‌شاه، هم به حضور واژه‌ی عکس در یادداشت‌های شاه پرداخته شده و هم اسناد فنی مربوط به ساخت محلول‌های عکاسی مانند کلودیون، هیپوسولفیت، ورنی و شیوه‌ی تثبیت تصویر منتشر شده است. در جستار نیایش پورحسن، زندگی و کار میرزا مهدی‌ خان مصورالملک به‌عنوان نقاش، تصویرگر چاپ‌سنگی و عکاس بررسی می‌شود، هنرمندی که در مجمع‌الصنایع و دارالفنون آموزش دید و در دوره‌ی افول چاپ‌سنگی، به عکاس‌خانه‌های روسی‌خان و ملیجک نزدیک شد و در ظهور، چاپ و رتوش عکس‌ها نقش داشت.

در دیگر جستارهای کتاب (در مجموع ۱۱ جستار)، به وضعیت آرشیوهای عکس در ایران، نبود نظام فهرست‌نویسی و آرشیویست متخصص و در مقابل، توجه پژوهشگران ایرانی و خارجی به عکس‌های قاجاری پرداخته شده و بر ضرورت انتشار و مطالعه‌ی این منابع برای بازخوانی تاریخ عکاسی ایران تأکید می‌شود.

چرا باید کتاب عکسیه را بخوانیم؟

کتاب عکسیه برای علاقه‌مندان به تاریخ عکاسی ایران چند دستاورد مشخص دارد. نخست اینکه آغاز عکاسی در ایران را از سطح روایت‌های کلی به اسناد دقیق مانند نامه‌های دیپلماتیک و گزارش‌های معاصر می‌برد و روند ورود داگرئوتیپ، نخستین استفاده‌ها و فضای شکل‌گیری عکاسی را روشن می‌کند. دوم اینکه علاوه بر روایت تاریخی، به جزئیات فنی نیز می‌پردازد، از ساخت مواد و محلول‌های عکاسی تا استفاده از نمک طلا و مسائل دوام تصویر که برای فهم تکنیک عکاسی تاریخی مهم است.

ویژگی دیگر این اثر توجه به چهره‌های کمترشناخته‌شده‌ای مانند میرزا مهدی‌خان مصورالملک است که میان نقاشی، چاپ‌سنگی و عکاسی فعالیت داشته‌اند و با کمک خاطرات ملیجک و منابع دیگر بازسازی شده‌اند. در کنار این‌ها، کتاب وضعیت آرشیوهای عکس در ایران، ضعف فهرست‌نویسی و کمبود متخصص را بررسی می‌کند و در مقابل، به نقش آرشیوهای خارجی در گسترش پژوهش‌ها اشاره دارد. در مجموع، کتاب عکسیه هم برای شناخت تاریخ عکاسی ایران و هم برای درک وضعیت پژوهش در این حوزه منبعی جمع‌وجور و کاربردی است.

خواندن کتاب عکسیه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب عکسیه به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های عکاسی، تاریخ هنر، مطالعات ایران، مطالعات رسانه و آرشیو پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال متنی مستند درباره‌ی شکل‌گیری و تحول عکاسی در ایران هستند. این اثر همچنین به عکاسان و علاقه‌مندان جدی تاریخ عکاسی که می‌خواهند از سطح روایت‌های کلی فراتر بروند و با اسناد، خاطرات و جزئیات فنی دوره‌ی قاجار آشنا شوند، توصیه می‌شود. کسانی که روی تاریخ قاجار، تاریخ مطبوعات، تصویرسازی چاپ‌سنگی و زندگی هنرمندان این دوره کار می‌کنند نیز می‌توانند از جستارهای کتاب برای تکمیل پژوهش‌های خود بهره ببرند.