کتاب دو حکایت ایرانی

کتاب دو حکایت ایرانی نوشته‌ی فرانسیس جیمز چایلد با ترجمه‌ی رادنا احمدی‌نیا اثری است که دو داستان کلاسیک با رنگ‌وبوی ایرانی را در قالبی کوتاه و جمع‌وجور کنار هم قرار داده است. خانه‌ی فرهنگ و هنر مان آن را منتشر کرده است و متن حاضر نسخه‌ی بازنویسی و ترجمه‌ی اثری است که نخستین‌بار در قرن نوزدهم به زبان انگلیسی منتشر شده بود. در این کتاب، چایلد که به‌خاطر علاقه‌اش به ادبیات عامه و تصنیف‌های فولکلور شناخته می‌شود، به سراغ دو روایت برگرفته از کتاب نماهایی از ایران رفته و آن‌ها را به شکل دو حکایت مستقل درآورده است: حکایت عبدالله خراسانی و حکایت احمد پینه‌دوز. هر دو داستان در فضایی آشنا برای خواننده‌ی ایرانی می‌گذرند؛ فضایی پر از بازار، دربار، درویش، شاه، امام‌زاده، روستا و شهر، و شخصیت‌هایی که میان فقر و قناعت، طمع و توکل، سادگی و زرنگی در رفت‌وآمدند. مترجم در مقدمه توضیح داده است که کوشیده تا حد امکان به متن اصلی وفادار بماند اما به‌دلیل کهنگی زبان و شیوه‌ی نگارش، ناچار به اصلاحاتی بوده است تا روایت برای خواننده‌ی امروز قابل‌خواندن و پیوسته باشد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دو حکایت ایرانی

کتاب دو حکایت ایرانی با دو داستان مجزا اما هم‌خانواده سروکار دارد که هر دو از دل کتاب نماهایی از ایران برگرفته شده‌اند؛ اثری که به سر جان ملکوم نسبت داده شده و چایلد در مقدمه‌ی کوتاهش به آن اشاره کرده است. در بخش «یادداشت» و «مقدمه» توضیح داده شده که این حکایت‌ها در اصل از روایت‌های شفاهی داستان‌سرایان دوره‌ی قاجار به دست نویسنده‌ی انگلیسی رسیده و سپس در قالب متن مکتوب درآمده‌اند. مترجم و ناشر این نکته را برجسته کرده‌اند که حکایات و داستان‌های ایرانی در سده‌های متأخر در ادبیات غرب جایگاه ویژه‌ای داشته‌اند و کنجکاوی سیاسی و فرهنگی نسبت به ایران، زمینه‌ی شکل‌گیری چنین متن‌هایی را فراهم کرده است. در آغاز کتاب، زندگی و کارنامه‌ی چایلد به‌اختصار معرفی شده است؛ از مجموعه‌ی پنج‌جلدی تصنیف‌های عامه‌پسند انگلیسی و اسکاتلندی تا نقش او در دانشگاه هاروارد و گردآوری یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های ادبیات فولکلور در کتابخانه‌ی آن دانشگاه. این توضیحات نشان می‌دهد که انتخاب دو حکایت ایرانی برای او ادامه‌ی همان علاقه‌ی جدی به ادبیات عامه و صدای «مردم» در لایه‌های مختلف جامعه بوده است. کتاب دو حکایت ایرانی در دو بخش اصلی تنظیم شده است: «عبدالله خراسانی» و «احمد پینه‌دوز». هر حکایت خود روایتی نسبتاً مفصل دارد که از زندگی روزمره‌ی شخصیت اصلی شروع می‌شود و به ماجراهایی غیرمنتظره، گره‌های اخلاقی و دگرگونی‌های بزرگ در سرنوشت او می‌رسد. در حکایت اول، عبدالله دهقانی ساده‌دل و مؤمن در خراسان است که با همسرش زیبا و دو فرزندشان زندگی می‌کند و با دریافت ده پیاستره از ارباب، برای نخستین‌بار با مفهوم پول، بازار بزرگ مشهد، حرم امام رضا(ع) و فاصله‌ی میان دنیای روستایی و شهری روبه‌رو می‌شود. در حکایت دوم، احمد پینه‌دوز در اصفهان زندگی می‌کند و زیر فشار رؤیاهای تجمل‌طلبانه‌ی همسرش ستاره، ناگهان از پینه‌دوزی به «منجم دربار» بدل می‌شود؛ تغییری که نه بر پایه‌ی دانش که بر اثر سلسله‌ای از تصادف‌ها، سوءتفاهم‌ها و ترس دیگران از «دانایی» او شکل می‌گیرد. هر دو حکایت از الگوی آشنای حکایت‌های عامه‌پسند ایرانی پیروی می‌کنند: شخصیت‌های فقیر اما درستکار، آزمون‌های پی‌درپی، حضور شاه و دربار، نقش رؤیا و نشانه‌های آسمانی، و درنهایت پیوند میان توکل، صداقت و گشایش. کتاب دو حکایت ایرانی در کنار روایت‌ها، با مقدمه و یادداشت آغازین، زمینه‌ی تاریخی و ادبی این دو داستان را نیز برای خواننده روشن کرده است.

خلاصه داستان دو حکایت ایرانی

در دو حکایت ایرانی، دغدغه‌ی اصلی نویسنده نشان‌دادن نسبت میان سادگی و صداقت از یک‌سو و ثروت، قدرت و «دانایی» ظاهری از سوی دیگر است. در حکایت «عبدالله خراسانی» داستان از دهقانی آغاز می‌شود که عمری را در روستایی حاصلخیز در خراسان گذرانده و تنها مزدش غله و پارچه بوده است. او پول را فقط به اسم می‌شناسد تا این‌که اربابش یک روز از کار او چنان راضی می‌شود که ده پیاستره به او می‌دهد. عبدالله که این ثروت ناگهانی را نعمتی بزرگ می‌بیند، تصمیم می‌گیرد خمس آن را در حرم امام رضا(ع) بپردازد و با بقیه برای همسرش زیبا و دو فرزندشان هدیه بخرد: جلیقه‌ی ابریشمی، اسب و شمشیر، روسری هندی و کفش طلایی. ورود او به مشهد، مواجهه با شکوه حرم و شلوغی بازار، و برخوردش با جلیقه‌فروش و اسب‌فروش، شکاف میان دنیای ساده‌ی روستایی و منطق قیمت و سود در شهر را آشکار می‌کند. عبدالله با هشت پیاستره‌ی باقی‌مانده نمی‌تواند هیچ‌یک از خواسته‌های خانواده‌اش را برآورده کند و در نهایت همه‌ی پولش را به درویشی می‌بخشد که وعده می‌دهد خداوند صد برابر بازمی‌گرداند. این بخش، خشم ارباب، تنبیه سخت عبدالله و تحمیل کار طاقت‌فرسای حفر چاه را در پی دارد. اما در دل همین کار اجباری، عبدالله به گنجی از الماس و مروارید دست پیدا می‌کند؛ گنجی که او را از روستایی فقیر به «یار امام رضا(ع)» و در نهایت حاکم خراسان بدل می‌کند. رؤیای شاه‌عباس از امام رضا(ع)، سفر کاروان باشکوه برای آوردن عبدالله، و بخشش شاه و برآورده‌شدن آرزوهای زیبا و فرزندان، حلقه‌ی پایانی این حکایت را شکل می‌دهد و پیوند میان صدقه، توکل، رنج و گشایش را برجسته می‌سازد. در حکایت «احمد پینه‌دوز» محور اصلی داستان، جاه‌طلبی و چشم‌وهم‌چشمی ستاره، همسر احمد است. احمد مردی درستکار و قانع است که در اصفهان از راه پینه‌دوزی روزگار می‌گذراند و تنها آرزویش زندگی آرام در کنار همسرش است. اما ستاره که در گرمابه با همسر منجم ارشد دربار و لباس‌ها و جواهرات او روبه‌رو شده، دیگر زندگی ساده را برنمی‌تابد و احمد را تحت فشار می‌گذارد تا «منجم» شود. احمد بی‌سواد و ناآشنا با نجوم، زیر تهدید طلاق، ابزار منجمی می‌خرد و در بازار ادعا می‌کند که آینده را از ستارگان می‌خواند. مردم ابتدا او را مسخره می‌کنند، اما گم‌شدن یاقوت تاج پادشاه و درماندگی جواهرساز، پای احمد را به ماجرایی می‌کشاند که در آن، یک جمله‌ی ناامیدانه‌ی او درباره‌ی «زن خطرناک‌تر از اژدها» از سوی همسر جواهرساز به‌عنوان کشف راز دزدی تعبیر می‌شود. زن که یاقوت را دزدیده، از ترس افشا شدن، اعتراف می‌کند و احمد به‌عنوان منجمی توانا شناخته می‌شود. این الگو چندبار تکرار می‌شود: در ماجرای گردنبند و گوشواره‌ی زن تاجر، و سپس در ماجرای بزرگ دزدی چهل صندوق جواهرات دربار. احمد که برای هر بار فقط در حال شمردن خرماهای روزهای باقی‌مانده‌ی عمر خود است، ناخواسته تعداد دزدان را لو می‌دهد و ترس آنان باعث می‌شود خودشان نزد او بیایند، جواهرات را بازگردانند و در ازای سکوتش طلا بدهند. در نهایت احمد با راهنمایی دزدان، محل دفن صندوق‌ها را به پادشاه نشان می‌دهد، به‌عنوان منجم ارشد دربار منصوب می‌شود و با دختر پادشاه ازدواج می‌کند. بخش پایانی حکایت، بازگشت ستاره به صحنه و تلاش او برای نابودی احمد از راه افشای «دروغ‌گویی» اوست؛ تلاشی که با ورود شاهدخت و روایت مفصل او از سوگند، وفاداری و انتخاب اخلاقی، به سمت دیگری می‌رود و بار دیگر نقش صداقت و لطف الهی در سرنوشت احمد را پررنگ می‌کند.

چرا باید کتاب دو حکایت ایرانی را بخوانیم؟

دو حکایت ایرانی از چند جهت خواندنی است. نخست این‌که دو داستان در ظاهر ساده، لایه‌ای از نگاه بیرونی به فرهنگ و ادبیات عامه‌ی ایران را در خود دارند؛ روایتی که از مسیر یک نویسنده‌ی غربیِ شیفته‌ی فولکلور به زبان انگلیسی رسیده و اکنون در قالب ترجمه‌ای امروزی به فارسی برگشته است. این رفت‌وبرگشت فرهنگی، خودِ متن را به نمونه‌ای جالب از چرخش حکایت‌های ایرانی در جهان تبدیل کرده است. از سوی دیگر، کتاب دو حکایت ایرانی نمونه‌ی روشن از ساختار و منطق حکایت‌های عامه‌پسند است: شخصیت‌های ساده و مؤمن، آزمون‌های مالی و اخلاقی، حضور شاه و دربار، نقش رؤیا و نشانه‌های آسمانی، و پیوند میان صدقه، توکل، قناعت و گشایش. در حکایت عبدالله خراسانی، خواننده با تضاد میان دنیای روستا و شهر، ناآشنایی با پول، و تجربه‌ی تلخ و شیرین مواجهه با بازار و فریب و ثروت روبه‌رو می‌شود. در حکایت احمد پینه‌دوز، موضوعی مثل جاه‌طلبی، چشم‌وهم‌چشمی و میل به صعود اجتماعی از مسیر «دانش ظاهری» و عنوان‌های پرزرق‌وبرق، در قالب ماجراهایی طنزآمیز و گاه تلخ روایت شده است. این کتاب همچنین برای کسانی که به ادبیات تطبیقی و تاریخ نگاه غرب به ایران علاقه‌مندند، نمونه‌ای کوچک اما گویا فراهم کرده است: دو داستانی که هم به سنت حکایت‌نویسی ایرانی وفادار مانده‌اند و هم رد پای نگاه و سلیقه‌ی گردآورنده‌ی غربی در آن‌ها دیده می‌شود. مقدمه‌ی مترجم و یادداشت آغازین، زمینه‌ی تاریخی و ادبی این حکایت‌ها را روشن کرده است و نشان می‌دهد چگونه یک متن «ناشناخته» از قرن نوزدهم می‌تواند امروز دوباره خوانده شود و در کنار حکایت‌های کلاسیک فارسی قرار بگیرد. در نهایت، دو حکایت ایرانی متنی کوتاه است که در زمان نسبتاً کم می‌توان آن را خواند، اما در همین حجم محدود، شخصیت‌ها، موقعیت‌ها و گفت‌وگوهایی به‌یادماندنی عرضه کرده است؛ از عبداللهی که مفهوم پول را نمی‌فهمد اما به خمس و صدقه پایبند است تا احمدی که بی‌آنکه چیزی از نجوم بداند، به‌خاطر ترس دیگران از «دانایی» به منجم ارشد دربار تبدیل می‌شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن دو حکایت ایرانی به کسانی پیشنهاد می‌شود که به حکایت‌ها و داستان‌های کلاسیک با حال‌وهوای ایرانی علاقه‌مندند، به ادبیات عامه و قصه‌های فولکلور کنجکاوند، یا دوست دارند نمونه‌ای از بازتاب ایران در متون ادبی غربی را ببینند. همچنین به دانشجویان و علاقه‌مندان ادبیات تطبیقی، مطالعات فرهنگی و تاریخ تصویر ایران در نگاه اروپاییان پیشنهاد می‌شود؛ و به خوانندگانی که دنبال متنی نسبتاً کوتاه اما پرماجرا درباره‌ی فقر و ثروت، قناعت و جاه‌طلبی، و نقش تصادف و توکل در سرنوشت شخصیت‌ها هستند.