کتاب ردیف میرزا حسینقلی

کتاب ردیف میرزا حسینقلی (دستگاه شور؛ آوانگاری تحلیلی و ترجمه برای سنتور) نوشته داریوش پیرنیاکان و محمدحسین معلم به‌طور اختصاصی به بازنویسی و تحلیل ردیف میرزا حسینقلی برای ساز سنتور پرداخته است. انتشارات دانشگاه تهران این کتاب را منتشر کرده است. نویسندگان با تکیه بر روایت ضبط‌شده‌ی علی‌اکبر شهنازی از ردیف پدرش، این ردیف را از مبنای نت سل و متناسب با سنت کوک و آموزش سنتور بازنویسی کرده‌اند تا با ردیف‌های صبا و پایور هم‌خوان باشد. این کتاب علاوه‌بر نت‌نویسی به بازنگری در روش‌های نگارش ردیف، مقایسه‌ی شیوه‌های صبا، پایور و داریوش طلایی و توضیح روش آوانگاری تحلیلی پرداخته و از جزئیات تکنیکی سنتورنوازی سخن گفته شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ردیف میرزا حسینقلی اثر داریوش پیرنیاکان و محمدحسین معلم

کتاب ردیف میرزا حسینقلی (دستگاه شور؛ آوانگاری تحلیلی و ترجمه برای سنتور) به قلم داریوش پیرنیاکان و محمدحسین معلم به‌سراغ یکی از مهم‌ترین روایت‌های ردیف تار رفته و آن را برای سنتور بازنویسی کرده است. در پیشگفتار، زندگی و جایگاه میرزاحسینقلی، فرزند آقاعلی‌اکبر فراهانی و برادر کوچک‌تر میرزاعبدالله، معرفی و توضیح داده شده است که چگونه ردیف او به‌واسطه‌ی ضبط‌های علی‌اکبر شهنازی و نیز روایت فخام‌الدوله بهزادی در دسترس قرار گرفته است.

نویسندگان کتاب ردیف میرزا حسینقلی توضیح داده‌اند که چرا روایت شهنازی را مبنای کار خود قرار داده و چگونه این روایت را با منطق کوک و کارگان سنتور هماهنگ کرده‌اند. کتاب حاضر به مسئله‌ی روش‌های مختلف نگارش ردیف می‌پردازد؛ از نمونه‌های اولیه‌ی مهدیقلی هدایت و حسین هنگ‌آفرین با میزان‌نما و خط میزان تا شکل ارتقایافته‌ی بدون میزان‌نما در نوشته‌های صبا، پایور، معروفی و دورینگ و سپس جهش چندمرحله‌ای روش آوانگاری تحلیلی که داریوش طلایی در کتاب تحلیل ردیف آن را به کار برده است.

کتاب ردیف میرزا حسینقلی در بدنه‌ی اصلی خود دستگاه شور را به‌صورت کامل ارائه کرده و پیش از ورود به نت‌ها، چند فصل تحلیلی و آموزشی آورده است. داریوش پیرنیاکان و محمدحسین معلم در این فصل‌ها به چالش‌های آموزشی ردیف، دشواری تشخیص ابتدا و انتهای جمله‌ها، نقش گروه‌بندی نت‌ها در شکل‌گیری آکسان‌ها و اهمیت تفکیک جمله‌ها و نیم‌جمله‌ها در سطرهای جداگانه پرداخته‌اند. در پایان کتاب بخشی مفصل به توضیح علائم و تکنیک‌های نت‌نویسی اختصاص یافته است. این کتاب نه‌تنها متن نت‌نویسی‌شده‌ی دستگاه شور را در اختیار می‌گذارد، بلکه منطق تحلیلی و آموزشی پشت این نگارش را نیز روشن می‌کند.

خلاصه کتاب ردیف میرزا حسینقلی

نویسندگان ابتدا چگونگی نوشتن ردیف را توضیح داده‌اند. در فصل «یک بازنگری مختصر در روش‌های نگارش ردیف» سه شیوه‌ی اصلی ثبت ردیف معرفی شده است؛ روش قدیمی با میزان‌نما و خط میزان در نوشته‌های مهدیقلی هدایت و حسین هنگ‌آفرین، روش بدون میزان‌نما در ردیف‌های صبا و پایور و... و روش آوانگاری تحلیلی که در آن جمله‌ها و عبارات در سطرهای جداگانه قرار می‌گیرند و ارزش‌های زمانی نت‌ها به‌صورت تقریبی با چهار نوع نت (سفید، سیاه، چنگ و دولاچنگ) نشان داده می‌شود. نویسندگان ضمن اشاره به مزیت‌های روش سوم به محدودیت‌های آن برای سنتور هم پرداخته و توضیح داده‌اند که چرا در این کتاب، روشی ترکیبی برگزیده شده است.

هنرجویان در تشخیص ابتدا و انتهای جمله‌ها، نوع بسط، تحریرها و الگوهای ملودیک/ ریتمیک دچار خطا می‌شوند و این مسئله تا حد بسیاری به شیوه‌ی نوشتن ردیف‌های سنتور مربوط است. کتاب بر این اساس، آوانگاری تحلیلی را برای روشن‌کردن ساختار جمله‌ها و گوشه‌ها مناسب‌تر دانسته است. در این روش، جملات و عبارات هر گوشه در سطرهای جداگانه آمده و در کنار آن‌ها توضیحات تحلیلی نوشته شده است. نویسندگان تأکید کرده‌اند که منابع شنیداری همچنان ضروری‌اند و این نگارش برای تسهیل ادراک و یادگیری عمیق‌تر ردیف طراحی شده است.

در فصل «ساختار گوشه‌های دستگاه شور» هر گوشه از نظر مد، دانگ‌ها، پنتاکوردها، نغمه‌ی شاهد، نغمه‌ی خاتمه، نغمه‌ی راهبر و نوع فرود بررسی شده است؛ برای نمونه درآمدهای اول تا سوم و کرشمه در محدوده‌ی یک پنتاکورد راست با خاتمه‌ی سل معرفی شده‌اند، اوج در بالادسته و پایین‌دسته با دو ساختار متفاوت توضیح داده شده، نغمه‌ی اول و دوم بر پایه‌ی دو دانگ شور تحلیل شده‌اند و گوشه‌هایی مانند زیرکش سلمک، گلریز، نشیب و فراز، رضوی، حسینی و شهناز با مدگردی‌ها و ترکیب دانگ‌ها و پنتاکوردهای مختلف تشریح شده‌اند.

بخش پایانی کتاب ردیف میرزا حسینقلی به توضیح علائم و تکنیک‌ها اختصاص دارد. داریوش پیرنیاکان و محمدحسین معلم در این قسمت شیوه‌ی نوشتن ریز، تک‌ریز با تک راست یا تک چپ، ریز بدون تک، تریل، شلال، تکیه، استاکاتو، اشارات، واخوان‌ها، و انواع تکرارها را مشخص کرده و نشان داده‌اند که چگونه باید گروه‌بندی نت‌ها به‌گونه‌ای انجام شود که آکسان‌ها و سلسله‌مراتب نغمات درست منتقل شود.

مثال‌هایی از ردیف میرزاعبدالله و تحلیل ردیف طلایی آورده شده تا نشان داده شود که چگونه گروه‌بندی نادرست می‌تواند معنای جمله را عوض کند. همچنین درباره‌ی کوک‌کردن نت‌هایی مانند سی‌کرن و لابکار روی خرک‌های مختلف سنتور، انتخاب مبنای سل برای دستگاه شور و نسبت این مبنا با ردیف‌های صبا و پایور توضیح داده شده است. در بدنه‌ی نت‌نویسی، دستگاه شور از درآمد اول تا شهناز به‌ترتیب گوشه‌ها ارائه و برای هر گوشه علاوه‌بر نت‌ها توضیحاتی کوتاه درباره‌ی نقش آن گوشه (معرف، فرود، پاساژ، فیگور ریتمیک، تحریر بلبلی، وزن دوبیتی، وزن کرشمه، وزن میرزایی و…) در کنار خطوط نت نوشته شده است تا خواننده بتواند همزمان با نواختن، ساختار و کارکرد هر بخش را نیز درک کند.

چرا باید کتاب ردیف میرزا حسینقلی را بخوانیم؟

این کتاب برای کسانی که با ردیف‌های سنتور صبا و پایور آشنا هستند، امکان دسترسی به ردیف میرزا حسینقلی را در قالبی فراهم کرده است که با منطق سنتور سازگار شده و درعین‌حال ساختار مدال و جمله‌بندی ردیف اصلی را حفظ کرده است. ویژگی این اثر، ترکیب آوانگاری تحلیلی با نت‌نویسی آشنا برای نوازندگان سنتور است؛ یعنی جمله‌ها و نیم‌جمله‌ها در سطرهای جداگانه تفکیک شده‌اند، نقش درجات هر گوشه (شاهد، خاتمه، راهبر) مشخص شده و دانگ‌ها و پنتاکوردها نام‌گذاری شده‌اند. به این ترتیب کتاب حاضر نه‌تنها برای تمرین و حفظ ردیف، بلکه برای فهم تحلیلی دستگاه شور و مقایسه‌ی آن با ردیف‌های دیگر نیز کاربرد دارد.

از سوی دیگر بخش مفصل مربوط به روش‌های نگارش ردیف و توضیح علائم و تکنیک‌ها، این امکان را فراهم می‌کند که خواننده درک عمیق‌تری از رابطه‌ی میان نت‌نویسی و اجرا به دست آورد؛ از اینکه چگونه گروه‌بندی نت‌ها، نوع نوشتن تکرارها یا انتخاب نماد برای سرمضراب و ریز می‌تواند بر ادراک جمله و آکسان‌ها اثر بگذارد. توضیحات مربوط به کوک، مبناهای صوتی و راه‌حل‌های عملی برای دست‌یافتن به نت‌هایی مانند سی‌کرن و لابکار روی سنتور، کتاب را به منبعی تبدیل کرده است که هم در سطح تئوریک و هم در سطح اجرایی به کار نوازندگان می‌آید.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب ردیف میرزا حسینقلی به نوازندگان سنتور پیشنهاد می‌شود؛ نوازندگانی که ردیف‌های صبا و پایور را کار کرده‌اند و اکنون می‌خواهند ردیف میرزا حسینقلی را نیز وارد رپرتوار آموزشی و اجرایی خود کنند. همچنین کتاب حاضر برای هنرجویان و مدرسان موسیقی ایرانی که به تحلیل مدال دستگاه شور، مقایسه‌ی روش‌های نگارش ردیف و بررسی ساختار گوشه‌ها علاقه‌مند هستند، مناسب است. پژوهشگران موسیقی ایرانی که روی ردیف‌پژوهی، آوانگاری و آموزش ردیف کار می‌کنند نیز می‌توانند از بخش‌های تحلیلی و توضیحات علائم و تکنیک‌های این اثر بهره ببرند.

درباره داریوش پیرنیاکان

داریوش پیرنیاکان زاده‌ی ۲۳ فروردین ۱۳۳۴، نوازنده‌ی تار و سه‌تار، آهنگساز، استادیار پردیس هنرهای زیبا (دانشگاه تهران) و پژوهشگر موسیقی اهل ایران ، در شهر گرگر (هادی‌شهر) از توابع شهرستان جلفا در استان آذربایجان شرقی متولد شد. از ۱۰سالگی آموزش تار را در تبریز آغاز کرد؛ ابتدا نزد حسین موحدی و سپس نزد محمدحسن عذاری که خود از شاگردان علی‌اکبر خان شهنازی، علی‌نقی خان وزیری و درویش‌خان بود.

پیرنیاکان از سال ۱۳۵۳ وارد دانشگاه تهران در رشته‌ی موسیقی شده و همزمان دوره‌ی عالی ردیف موسیقی ایرانی را زیر نظر علی‌اکبر خان شهنازی دنبال کرده است. در دانشکده‌ی هنرهای زیبا با داریوش صفوت آشنا شده و از طریق او به مرکز حفظ و اشاعه‌ی موسیقی ایرانی راه پیدا کرده و آنجا از استادانی مانند یوسف فروتن، سعید هرمزی و محمود کریمی بهره برده است. این هنرمند پس از پایان تحصیل نیز تا سال ۱۳۶۷ در همین مرکز به تدریس و همکاری با گروه‌های موسیقی ادامه داده است.

همکاری داریوش پیرنیاکان با محمدرضا شجریان از سال ۱۳۵۸ آغاز شده و نتیجه‌ی آن برگزاری کنسرت‌هایی در کشورهای مختلف ازجمله آمریکا، کانادا، انگلستان، فرانسه، سوئیس، سوئد و نروژ و نیز انتشار آلبوم‌هایی مانند یاد ایام، پیام نسیم، سرو چمان، رسوای دل، آسمان عشق، بهاریه، آرام جان و طریق عشق بوده است. این هنرمند ایرانی در سال ۱۳۸۰ گروه موسیقی شهنازی را بنیان گذاشت. او در نوازندگی تار از شیوه‌ی علی‌اکبر شهنازی پیروی کرده است، اما در نوانس و رنگ‌آمیزی صوتی نیز تجربه‌های تازه‌ای ارائه داده است. همچنین در نت‌نگاری ردیف آقا حسینقلی و ردیف دوره‌ی عالی علی‌اکبر شهنازی نقش داشته است (این آثار توسط مؤسسه‌ی ماهور منتشر شده‌اند).

از آثار ساخته‌ی داریوش پیرنیاکان مجموعه‌هایی مانند جلوه‌ی یار و نازکای اندوه منتشر شده است. او در حوزه‌ی فعالیت‌های مدیریتی، دبیر و سخنگوی هیئت‌مدیره‌ی خانه‌ی موسیقی ایران بوده و در سال ۱۳۹۲ از این سمت استعفا داده است؛ هرچند بعدها اعلام کرد استعفایش پذیرفته نشده و همچنان عضو اصلی این نهاد باقی مانده است. او همچنین در جریان فعالیت‌های فرهنگی در مراسم سال ۱۳۹۲ خواستار آزادی پخش صدای زنان شده و از وضعیت موسیقی در ایران انتقاد کرده و خواسته‌هایی مانند اصلاح ممیزی، صدور مجوزها و به‌رسمیت‌شناختن موسیقی را مطرح کرده است.

از دیگر فعالیت‌های مهم این هنرمند می‌توان به سرپرستی تیم ثبت پرونده‌ی کمانچه در یونسکو اشاره کرد که در نهایت به ثبت این ساز به نام ایران انجامید و همچنین پیگیری ثبت سازهایی مانند عود، سنتور و تار ایرانی. داریوش پیرنیاکان در کنار این فعالیت‌ها در مجموعه‌ای گسترده از آثار موسیقایی رسمی و غیررسمی حضور داشته و در همکاری با خوانندگانی مانند محمدرضا شجریان، شهرام ناظری، حمیدرضا نوربخش، علی جهاندار و صدیق تعریف آثار متعددی منتشر کرده و به تدریس تار و سه‌تار در مراکز آموزشی مختلف مشغول بوده است. کتاب «ردیف میرزا حسینقلی» نوشته‌ی داریوش پیرنیاکان و محمدحسین معلم است.

این کتاب یا نویسنده چه جوایز و افتخاراتی کسب کرده است؟

داریوش پیرنیاکان در سال ۱۳۸۰ نشان درجه یک هنری را از وزارت فرهنگ و ارشاد دریافت کرد.