کتاب روایت ناصر

کتاب روایت ناصر (روایت ناصر فکوهی از مسئله‌ی توسعه در ایران) نوشته‌ مانی کلانی و لیلا صادقی‌ تبار، گفت‌وگویی بلند و تحلیلی است که بر پایه‌ی اندیشه‌ها و آثار ناصر فکوهی شکل گرفته و به مسئله‌ی توسعه در ایران می‌پردازد. انتشارات کتاب شرق این کتاب را منتشر کرده است. دیدگاه فکوهی درباره‌ی توسعه، نوسازی، فرهنگ، خشونت، شهرنشینی، دولت‌ملت‌سازی و نقش دانشگاه و روشن‌فکران در ایران، به‌صورت یک روایت منسجم بازخوانی و تدوین شده است. کتاب روایت ناصر در عین تکیه‌بر مفاهیم نظری انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی، به تجربه‌ی تاریخی ایران، از جنگ‌های ایران و روس تا برنامه‌های توسعه‌ی معاصر، نظر دارد و می‌کوشد نشان دهد چرا باوجود دهه‌ها برنامه‌ریزی، هنوز توسعه در معنای انسانی و پایدار آن در ایران استقرار نیافته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روایت ناصر

کتاب روایت ناصر با تمرکز بر اندیشه‌های ناصر فکوهی، انسان‌شناس و استاد دانشگاه تهران، تلاشی است برای استخراج یک روایت منسجم از مسئله‌ی توسعه در ایران. نویسندگان، مانی کلانی و لیلا صادقی‌ تبار، بر پایه‌ی سال‌ها گفت‌وگو، بازخوانی کتاب‌ها، مقالات و مصاحبه‌ها و نیز نشست‌های گفت‌وگوهای توسعه که با دبیری علمی محسن رنانی برگزار شده، تصویری فشرده از منظومه‌ی فکری فکوهی ارائه کرده‌اند. 

در ابتدای کتاب روایت ناصر، پیشگفتار ریاست پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس قرار دارد که در آن، تاریخچه‌ی طرح روایت‌نگاری توسعه‌ی ایران و ایده‌ی شکل‌گیری گفتمان ملی توسعه توضیح داده شده است. پس از آن، مقدمه‌ی دبیر علمی گفت‌وگوهای توسعه آمده که در آن، تجربه‌ی آشنایی و گفت‌وگو با ناصر فکوهی و تأثیر نگاه فرهنگی او بر فهم مسئله‌ی توسعه روایت می‌شود. بخش زندگی‌نامه نیز مسیر تحصیل، فعالیت‌های دانشگاهی و پژوهشی فکوهی را مرور می‌کند.

بخش اصلی کتاب روایت ناصر اثر مانی کلانی و لیلا صادقی‌ تبار در دو قسمت سامان یافته است. بخش نخست با عنوان طرح روایت، به بازخوانی دیدگاه‌های ناصر فکوهی درباره‌ی جامعه و توسعه‌ی ایران اختصاص دارد. در این بخش، موضوعاتی مانند گسست‌های فرهنگی و اجتماعی، رابطه‌ی دولت و ملت، پیامدهای نوسازی و دولت‌ملت‌سازی و نیز ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی جامعه‌ی ایران برای دستیابی به توسعه بررسی شده است. بخش دوم نیز مجموعه‌ای از گفت‌وگوها با ناصر فکوهی را در بر می‌گیرد که در آن‌ها موضوعاتی چون توسعه، فرهنگ، آموزش، شهر، خشونت، هویت، جهانی‌شدن، دانشگاه و مسائل ایران معاصر از منظر او طرح و تحلیل شده‌اند.

کتاب حاضر باتکیه‌بر آثار و اندیشه‌های فکوهی، تصویری فرهنگ‌محور از توسعه ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که از نگاه او، توسعه تنها یک فرایند اقتصادی نیست، بلکه با فرهنگ، هویت، روابط اجتماعی و شیوه‌های زیست مردم پیوندی عمیق دارد. ازاین‌رو، کتاب روایت ناصر را می‌توان بازخوانی منسجمی از دیدگاه‌های یکی از شناخته‌شده‌ترین انسان‌شناسان معاصر ایران درباره‌ی توسعه و مسائل جامعه‌ی ایرانی دانست.

خلاصه کتاب روایت ناصر

کتاب روایت ناصر بر بازتعریف توسعه از منظر ناصر فکوهی تمرکز دارد. فکوهی توسعه را پیش از هر چیز امری انسانی که بر بستری فرهنگی رخ می‌دهد، می‌داند، نه فرایندی صرفاً اقتصادی یا سیاسی. از این منظر، توسعه تنها زمانی رخ می‌دهد که فرهنگ آن در جان شهروندان جاری شود و در بستر خانواده، زبان، آیین‌ها و روابط روزمره شکل بگیرد. فکوهی در این کتاب به‌شدت با تقلیل توسعه به نوسازی کالبدی و رشد اقتصادی مخالفت کرده است. او نشان می‌دهد چگونه در ایران، طی دهه‌ها، مدرسه، دانشگاه، جاده و بیمارستان ساخته شده، اما بدون آنکه انسان در مرکز فرایند قرار گیرد، نتیجه، نوسازی ضدتوسعه است. از نظر او، توسعه‌ی واقعی یعنی توانمندسازی انسان‌ها در بستری از فرهنگ انسان‌گرا و کاهش نابرابری‌ها، نه صرفاً افزایش تولید یا گسترش فناوری.

بخش مهمی از روایت به نقد گسست‌های متعدد در جامعه‌ی ایرانی اختصاص دارد: گسست از گذشته و سنت، گسست میان نسل‌ها، گسست میان قومیت‌ها و مرکز، گسست میان طبقات و گسست میان دولت و ملت. فکوهی این وضعیت را حاصل نوسازی آمرانه، مدرنیته‌ی صوری و بی‌توجهی به فرهنگ‌های محلی می‌داند. در برابر این وضعیت، کتاب بر دو محور کلیدی در اندیشه‌ی فکوهی تأکید می‌کند: انسان‌گرایی فرهنگی و زیبایی‌شناسی به‌مثابه شرط توسعه. او معتقد است هر برنامه‌ی توسعه باید با محوریت انسان و در هماهنگی با نیازها و اقتضائات فرهنگی جامعه طراحی شود و نقش هنر و حساسیت زیبایی‌شناختی را نیز بخشی از زیرساخت فرهنگی توسعه می‌داند.

در سطح راهبردی، روایت فکوهی میان دو گرایش حرکت می‌کند: از یک سو پذیرش ضرورت دولت‌ملت‌سازی و برخی جهان‌شمولیت‌ها برای سامان‌دادن توسعه و ازسوی‌دیگر دفاع از تنوع فرهنگی، محلی‌گرایی و بازتفسیر سنت‌های مثبت. او انسان‌شناسی کاربردی را راهی می‌داند برای میانجیگری میان این دو قطب، راهی که در آن، اقدامات بالا به پایین (در سطح دولت) و پایین به بالا (در سطح جامعه) باید هم‌زمان و در چارچوبی کم‌تنش، به‌سوی توانمندسازی گروه‌های اجتماعی و کاهش نابرابری‌ها جهت‌گیری شوند.

چرا باید کتاب روایت ناصر را بخوانیم؟

خواندن کتاب روایت ناصر به‌ویژه برای فهم عمیق‌تر مسئله‌ی توسعه در ایران اهمیت دارد، زیرا این کتاب توسعه را از سطح شاخص‌های اقتصادی و برنامه‌های رسمی به سطح تجربه‌ی زیسته، فرهنگ و زندگی روزمره می‌برد. در این اثر، توسعه نه صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از سیاست‌ها، بلکه به‌عنوان تغییری درونی در انسان‌ها و روابط اجتماعی تصویر شده است، تغییری که بدون توجه به زبان، هنر، آیین‌ها، تربیت کودکان، شیوه‌ی شهرنشینی و حتی نحوه‌ی رانندگی و رفتار در فضای عمومی، قابل‌تحقق نیست. این زاویه‌دید، برای کسانی که عادت کرده‌اند توسعه را در قالب نمودارها و جداول ببینند، افق تازه‌ای باز می‌کند. 

این کتاب همچنین فرصتی است برای آشنایی منظم با منظومه‌ی فکری ناصر فکوهی، یکی از چهره‌های پرکار در حوزه‌ی انسان‌شناسی و مطالعات فرهنگی در ایران، بدون آنکه نیاز باشد همه‌ی آثار پراکنده‌ی او خوانده شود. نویسندگان با کنار هم گذاشتن نوشته‌ها، گفت‌وگوها و نقدها، تصویری نسبتاً یکپارچه از نگاه او به نوسازی، خشونت، شهر، دانشگاه، روشنفکری، قومیت و هنر ارائه کرده‌اند.

خواندن کتاب روایت ناصر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب روایت ناصر به دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های علوم اجتماعی، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، مطالعات توسعه و برنامه‌ریزی توصیه می‌شود. این اثر همچنین به فعالان مدنی، سیاست‌گذاران، مدیران حوزه‌های فرهنگی و آموزشی و کسانی که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی چرایی ناکامی برنامه‌های توسعه در ایران و نسبت فرهنگ، هنر و شهرنشینی با توسعه هستند، پیشنهاد می‌شود.