کتاب یک فیلم، یک جهان؛ کمال الملک

کتاب کمال‌ الملک (یک فیلم، یک جهان، ۳۴)، نوشته پژمان نظرزاده آبکنار، اثری است که است که در سال ۱۴۰۲ توسط انتشارات خوب منتشر شده است. این مجموعه به بررسی و تحلیل فیلم‌های مهم و اثرگذار تاریخ سینمای ایران و جهان می‌پردازد و هر جلد آن به یک فیلم اختصاص دارد. در این کتاب، فیلم کمال‌الملک، ساخته‌ی علی حاتمی، محور بحث قرار گرفته و نویسنده با رویکردی تحلیلی و انتقادی، نسبت میان سنت و تجدد را در آثار حاتمی و به‌ویژه در این فیلم بررسی کرده است. کتاب با نگاهی فراتر از نقد رایج فیلم، به زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی می‌پردازد و تلاش می‌کند جایگاه فیلم و کارگردانش را در بستر سینمای ایران و تحولات فکری جامعه روشن کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب کمال الملک اثر پژمان نظرزاده آبکنار

کتاب کمال‌ الملک، نوشته‌ی پژمان نظرزاده آبکنار، بخشی از مجموعه‌ای است که هر جلد آن به تحلیل یک فیلم شاخص اختصاص یافته است. این کتاب با تمرکز بر فیلم کمال‌الملک، ساخته‌ی علی حاتمی، به بررسی نسبت میان سنت و تجدد در سینمای ایران می‌پردازد. نویسنده با عبور از نقدهای صرفاً سینمایی، فیلم را در بستر تاریخی و اجتماعی عصر قاجار و اوایل پهلوی قرار داده و تلاش کرده است مؤلفه‌های تجدد و سنت را در روایت، شخصیت‌پردازی و نگاه فیلم‌ساز به تاریخ معاصر ایران شناسایی کند.

این کتاب از مقدمه‌ای درباره‌ی جایگاه علی حاتمی در سینمای ایران آغاز می‌شود و سپس با ارائه‌ی تعاریفی از مدرنیسم و تجدد ایرانی، به تحلیل فیلم و شخصیت‌های آن می‌پردازد. در این مسیر، پژمان نظرزاده آبکنار به نقش زنان، سیاست، هنر و مناسبات قدرت در فیلم توجه ویژه‌ای داشته و با استناد به منابع تاریخی و آثار دیگر حاتمی، تصویری چندلایه از جهان‌بینی فیلم‌ساز ارائه داده است. کتاب کمال‌ الملک هم به روایت فیلم، هم به بازتاب‌های اجتماعی و فرهنگی آن پرداخته و جایگاه کمال‌الملک را به‌عنوان نمادی از مواجهه‌ی هنرمند ایرانی با قدرت و تجدد بررسی کرده است.

خلاصه کتاب کمال الملک

کتاب کمال‌ الملک با محوریت فیلم کمال‌الملک، ساخته‌ی علی حاتمی، به واکاوی نسبت سنت و تجدد در سینمای ایران می‌پردازد. پژمان نظرزاده آبکنار ابتدا با مروری بر جایگاه علی حاتمی در سینمای ایران و ویژگی‌های آثارش، به این نکته اشاره کرده است که حاتمی تاریخ را نه به‌شکل واقعیت عینی، بلکه از منظر تفسیر و اجتهاد شخصی بازسازی کرده است. در ادامه، کتاب با ارائه‌ی تعاریفی از مدرنیسم و تجدد ایرانی، زمینه‌ی فکری و تاریخی فیلم را ترسیم می‌کند و به تحلیل روایت فیلم می‌پردازد. در این تحلیل، نقش قدرت، مناسبات پدرسالارانه، حذف زنان از روایت و مواجهه‌ی هنرمند با ساختار سیاسی و اجتماعی عصر قاجار برجسته شده است.

پژمان نظرزاده آبکنار نشان داده است که حاتمی در آثارش، به‌ویژه در کمال‌الملک، با نوعی تجددگریزی آگاهانه روبه‌روست و سنت را بر مظاهر مدرنیته ترجیح می‌دهد. کتاب با بررسی صحنه‌های کلیدی فیلم، روابط شخصیت‌ها و بازتاب‌های اجتماعی و سیاسی، به این نتیجه رسیده است که فیلم کمال‌الملک نه‌فقط روایتگر زندگی یک هنرمند، بلکه بازتاب‌دهنده‌ی جدال دیرپای سنت و تجدد در تاریخ معاصر ایران است. در نهایت، نویسنده با رویکردی انتقادی، به محدودیت‌ها و انتخاب‌های آگاهانه‌ی علی حاتمی در بازنمایی تاریخ و جامعه اشاره کرده و جایگاه فیلم را در گفتمان سینمایی و فرهنگی ایران تحلیل کرده است.

چرا باید کتاب کمال الملک را بخوانیم؟

این کتاب با رویکردی تحلیلی و انتقادی، فراتر از نقدهای رایج فیلم، به بررسی لایه‌های پنهان و آشکار فیلم کمال‌الملک و جهان‌بینی علی حاتمی پرداخته است. خواننده با مطالعه‌ی این اثر، هم با جزئیات ساختاری و محتوایی فیلم و هم با زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فکری عصر قاجار و پهلوی و تأثیر آن‌ها بر سینمای ایران آشنا می‌شود. این کتاب به‌ویژه برای کسانی که به تحلیل‌های عمیق‌تر درباره‌ی نسبت سنت و تجدد، نقش هنرمند در جامعه و بازتاب‌های فرهنگی سینما علاقه‌مندند، تحلیل‌های قابل‌توجهی دارد. نگاه انتقادی نویسنده به روایت‌های تاریخی و انتخاب‌های فیلم‌ساز نیز امکان بازاندیشی درباره‌ی جایگاه هنر و تاریخ در جامعه‌ی ایران را فراهم می‌کند.

خواندن کتاب کمال الملک را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به علاقه‌مندان به سینما، پژوهشگران تاریخ معاصر ایران، دانشجویان رشته‌های هنر و مطالعات فرهنگی و کسانی که دغدغه‌ی نسبت سنت و تجدد یا نقش هنرمند در جامعه را دارند، پیشنهاد می‌شود.

درباره پژمان نظرزاده آبکنار

پژمان نظرزاده آبکنار، متولد ۱۳۵۹، نویسنده، پژوهشگر و روزنامه‌نگار ایرانی است که فعالیت‌هایش عمدتاً بر حوزه‌ی سینما، نقد فرهنگی و تاریخ شفاهی هنر متمرکز است. او برنده‌ی جایزه‌ی نخست انجمن صنفی مطبوعات ایران شده و با نگاهی تحلیلی و روایت‌محور به‌سراغ موضوعات فرهنگی رفته است. از جمله آثار منتشرشده‌ی او می‌توان به کتاب‌های سینما به روایت اصفهان و مردی با دوربین عکاسی اشاره کرد که هر دو نشان‌دهنده‌ی علاقه‌ی او به پیوند میان تاریخ، تصویر و روایت‌اند. پژمان نظرزاده آبکنار علاوه‌بر تألیف کتاب، سابقه‌ی نگارش مقاله و یادداشت در مطبوعات و رسانه‌های فرهنگی را نیز دارد و نوشته‌هایش اغلب بر خوانش بومی و اجتماعی سینما و هنر تمرکز دارند.

بخشی از کتاب کمال الملک

«مظفرالدین شاه، یا آن‌گونه که فیلم‌نامهٔ حاتمی می‌گوید مظفرالدین‌میرزای بیمار، در حالتی نزار به کاخ وارد می‌شود و گریان در آغوش اتابک قرار می‌گیرد. نقاش‌باشی مانند سایر حوادث تاریخی در گوشه‌ای از کاخ ایستاده و نظاره‌گر است. فیلم‌ساز برای نقاش جایگاه ناظربودن در همهٔ حوادث تاریخ قائل است. او در مقام نظاره‌گر شاهد صفحاتی از تاریخ است که در واقعیت در آن‌ها حضور نداشته است. این روایت خیالی حاتمی از استاد نقاش او را در جایگاهی غیرقابل دسترس قرار می‌دهد: جایگاه نظارت و قضاوتِ تمام حاضران در عرصهٔ سیاست‌ورزی کشور. فیلم حاتمی با آن‌که دربارهٔ یک نقاش است، اما صرفاً با اهالی سیاست در گفت‌وگو است، گویی در عصر کمال‌الملک فقط اهل سیاست در تعامل با نقاش بوده‌اند و از فیلمْ زیست هنرمندانهٔ کمال‌الملک دریافت نمی‌شود؛ در حالی که در واقعیتِ امر فارغ‌التحصیلان مدرسهٔ دارالفنون، چه در رشتهٔ نقاشی و چه سایر رشته‌ها، فضایی روشنفکرانه و هنری در زندگی کمال‌الملک ایجاد کرده بودند که یکسره از فیلم حذف شده‌اند. به عنوان نمونهٔ این نظارت خیالی که فیلم‌ساز برای نقاش قائل است می‌توان به صحنه‌ای اشاره کرد که مظفرالدین شاه از کمال‌الملک می‌خواهد به نمایندگی از ملت در مجلس مشورت و چاره‌جویی شاه و درباریان برای امضای فرمان مشروطه حاضر باشد؛ نقاشی که چند صحنه قبل‌تر در چهرهٔ شاه قاجار مِهر دیده است و نه بیماری، و اجازهٔ شرف حضور می‌خواهد و جسارت طرح‌اندازی. چنین نقاشی که عضویت رسمی در دربار دارد و از شاه صندوقچهٔ پرنقش‌ونگار شاه سابق را صله می‌گیرد به عنوان نمایندهٔ ملت در جلسهٔ رسمی شاه و مستبدان به عنوان نمایندهٔ ملت حاضر است.»