کتاب و شهرزاد دیگر سخن نگفت

کتاب و شهرزاد دیگر سخن نگفت نوشته شهرام دلشاد، اثری پژوهشی است که به واکاوی سرگذشت، جایگاه و ساختار روایی هزار و یک شب می‌پردازد و با رویکردی تحلیلی، چرایی سکوت و گمنامی این اثر در سده‌های طولانی و همین‌طور ارزش‌های فنی و روایی آن را بررسی می‌کند. این کتاب توسط نشر مروارید منتشر شده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب و شهرزاد دیگر سخن نگفت

کتاب و شهرزاد دیگر سخن نگفت نوشته‌ی شهرام دلشاد اثری تحلیلی درباره‌ی هزار و یک شب است که با تمرکز بر دو محور اصلی، به بررسی سرنوشت اجتماعی و ادبی این مجموعه‌ی داستانی می‌پردازد. در بخش نخست، نویسنده با رویکردی تاریخی، دوره‌ی طولانی سکوت و فراموشی هزار و یک شب را در فرهنگ اسلامی و عربی واکاوی کرده و نشان می‌دهد که چگونه فضای واقع‌گرای جامعه‌ی اسلامی و تعارض با شریعت، هزار و یک شب را به حاشیه راند و باعث شد این اثر برای قرن‌ها ناشناخته بماند. بخش دوم کتاب به جنبه‌های روایی و فنی هزار و یک شب اختصاص یافته و با تمرکز بر لحظات پایانی هر شب، شگردهای شهرزاد در روایت‌گری و تعلیق را بررسی می‌کند. نویسنده تلاش کرده است با تحلیل نمونه‌های مشخص، نشان دهد که چگونه شهرزاد با استفاده از صناعت‌های روایی، جان خود و دیگران را نجات می‌دهد و ساختار داستانی هزار و یک شب را شکل می‌دهد. این کتاب با اتکا به منابع تاریخی و ادبی، تصویری چندلایه از جایگاه هزار و یک شب در فرهنگ ایرانی و اسلامی ارائه می‌دهد و به پرسش‌هایی پاسخ می‌دهد که کمتر در پژوهش‌های پیشین به آن‌ها پرداخته شده است.

خلاصه کتاب و شهرزاد دیگر سخن نگفت

کتاب و شهرزاد دیگر سخن نگفت در دو بخش اصلی سامان یافته است. بخش نخست به بررسی دلایل تاریخی و اجتماعی سکوت و گمنامی هزار و یک شب می‌پردازد. نویسنده با تحلیل فضای فرهنگی و دینی پس از فروپاشی ساسانیان و شکل‌گیری جامعه‌ی عربی‌اسلامی، نشان داده است که چگونه عنصر خیال و افسانه‌پردازی هزار و یک شب با واقع‌گرایی و شریعت اسلامی در تعارض قرار گرفت. این تعارض، نه‌تنها باعث حذف و انزوای هزار و یک شب شد، بلکه بر سرنوشت بسیاری از آثار افسانه‌ای دیگر نیز تأثیر گذاشت. نویسنده با بررسی نمونه‌هایی از ادبیات عربی و مقایسه با آثار ایرانی، نشان داده است که چگونه جامعه‌ی اسلامی به آثار واقع‌گرا گرایش داشت و آثار افسانه‌ای را به حاشیه می‌راند. در ادامه، به نقش شریعت و نگاه منفی به افسانه، روابط جنسی و جادوگری در هزار و یک شب پرداخته شده و تأثیر این عوامل بر حذف و سانسور این اثر بررسی شده است. 

در بخش دوم، کتاب به جنبه‌های روایی و فنی هزار و یک شب می‌پردازد. نویسنده با تمرکز بر لحظات پایانی شب‌ها، شگردهای شهرزاد در روایت‌گری و تعلیق را تحلیل کرده است. این بخش نشان می‌دهد که چگونه شهرزاد با استفاده از صناعت‌های روایی، روایت را در نقطه‌ی اوج متوقف می‌کند و با ایجاد تعلیق، جان خود را نجات می‌دهد. نویسنده با بررسی نمونه‌های مشخص از متن هزار و یک شب، قدرت روایی و ساختار داستانی این اثر را برجسته می‌کند و نشان می‌دهد که هزار و یک شب، فراتر از یک مجموعه‌ی افسانه‌ای، اثری با ساختار پیچیده و شگردهای روایی منحصربه‌فرد است.

چرا باید کتاب و شهرزاد دیگر سخن نگفت را بخوانیم؟

خواننده با مطالعه‌ی این اثر، نه‌تنها با دلایل تاریخی و اجتماعی سکوت و گمنامی هزار و یک شب آشنا می‌شود، بلکه با ساختار روایی و شگردهای داستان‌پردازی شهرزاد نیز آشنایی عمیق‌تری پیدا می‌کند. نویسنده با ارائه‌ی شواهد تاریخی و تحلیل‌های تطبیقی، تصویری روشن از جایگاه هزار و یک شب در فرهنگ ایرانی و اسلامی ارائه داده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

و شهرزاد دیگر سخن نگفت را به علاقه‌مندان پژوهش‌های ادبی، دانشجویان و پژوهشگران حوزه‌ی ادبیات تطبیقی، تاریخ اجتماعی و فرهنگ اسلامی، و همچنین کسانی که دغدغه‌ی شناخت ریشه‌های تاریخی و ساختار روایی هزار و یک شب را دارند، پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب و شهرزاد دیگر سخن نگفت

«پس از فروپاشی سلسلهٔ ساسانی و نابود شدن مکاتب علمی، مجامع ادبی و دانشگاهی مرتبط با این امپراتوری، شهرزاد چاره‌ای نداشت جز این‌که خود را در پایتخت فرهنگی زمانهٔ جدید یعنی بغداد که پایتختی عربی ـ اسلامی بود، جای دهد و حیات خود را در آن ادامه دهد. برگ هویت او کتابی بود به نام هزار افسان. اما این زیستگاه جدید به او اجازهٔ ورود نداد و پناهگاهی برای شهرزاد و دارایی‌اش که تنها یک کتاب بود، نشد. از این‌رو او مجبور به ایجاد تغییراتی در خویشتن شد. شهرزاد که توانایی تغییر محیط و شرایط را نداشت، دست به یک خانه‌تکانی عظیم در خویشتن زد. او با دشداشه و به‌کارگیری زبانی عربی و با تغییر بسیاری از عناصر و عواملش به عناصر و عوامل عربی، می‌خواست صادقانه با محیط سازش کند و در آن به‌جای جدال و نزاع، زندگی کند اما این کُرنش و تغییر نتیجه‌ای در بر نداشت. او نام کتاب را از هزار افسان به ألف لیلة و لیلة تغییر داد اما این کرنش نیز افاقه‌ای نکرد. روح سرکش و عصیانگر شهرزاد و عوامل تندوتیز محیطی و جریان‌های حاکم بر آن سبب شد تا شهرزاد به‌رغم کرنشی که مقابل این محیط داشت، شرایط لازم را برای اقامت در محیط جدید کسب نکند. گویی شهرزاد باید از خود تهی می‌شد تا این‌که بتواند در محیطی عربی و جدید زندگی کند. خالی شدن از همه‌چیز به معنای نابودی و بی‌معنا شدن تنها دارایی او هزار افسان بود؛ اما سؤال این‌جاست که چرا محیط عربی ـ اسلامی با وجود این‌همه کرنش و تغییراتی که او در خود داد، اجازهٔ ورود و استمرار حیات نداد؟ چرا کتاب شهرزاد نتوانست امتیازهای لازم برای ورود به جامعهٔ عربی اسلامی آن زمان را کسب کند؟»