کتاب پژوهشی در فلسفه علم دانشمندان مسلمان

نادیا مفتونی، عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران است.

«پژوهشی در فلسفه علم دانشمندان مسلمان» در هشت فصل تدوین شده است.

«رهیافت‌های پنج‌گانه تمدن اسلامی در علم‌شناسی» نام فصل نخست کتاب است. نویسنده در این فصل ضمن ریشه‌یابی موضوع فلسفه علم در مکتوبات و تفکرات فلاسفه اسلام، به بحث و بررسی موضوعات مختلف فلسفه و همچنین روش‌شناسی فلسفی فیلسوفان مسلمان می‌پردازد.

عنوان فصل دوم کتاب، «چیستی موضوع علم» است. نویسنده در این فصل ضمن شرح و بررسی دیدگاه‌های افلاطون و ارسطو به بیان چیستی موضوع دانش در کلام ابن‌سینا و ابن‌رشد ــ‌ دو متفکر بزرگ حوزه فلسفی مشایی (پیروان مکتب فلسفی ارسطو) می‌پردازد.

«کارکردهای موضوع علم» عنوان فصل سوم کتاب است. در فصل دوم به طریقی به مفهوم‌سازی فلسفه علم در نزد فیلسوفانی چون ابن‌سینا و ابن‌رشد، پرداخته شده است.

فصل چهارم کتاب با عنوان «مفهوم‌سازی عوارض ذاتی» به بیان تلاش حکیمان و فلاسفه مسلمان در راستای مفهوم‌سازی درباره اعراض ذاتی می‌پردازد و تعریف موضوع علم و مفهوم غامض و پیچیده «عرض ذاتی» را مطرح می‌کند. مفهوم عرضی ذاتی و ملاک تشخیص عوارض ذاتی از مفاهیم مشتبه و متشابه و نیز از بحث‌های دامنه‌دار حوزه علم‌شناسی منطقی – فلسفی است.

فصل پنجم «ساختار منطقی مسائل علم درباره موضوع علم» نام دارد. تطبیق قاعده عوارض ذاتیه بر مسایل علوم، دشواری بسیاری را موجب می‌شود. برای حل این دشواری، مفهوم عرضی ذاتی را فارابی و ابن‌سینا با زبان و قلم ویژه خود، توسعه داده و علاوه بر موضوع علم، بر مسایل و اموری چون انواع موضوع علم، انواعِ انواع موضوع علم، اعراض ذاتیه‌ موضوع علم و غیر آنها منطبق کردند.

در فصل ششم با عنوان «چیستی موضوع فلسفه» نویسنده سعی کرده است تا بر اساس بحث‌های موضوع‌شناسی علم، اهمیت موضوع فلسفه را برای مخاطبان روشن کند.

مدار تحقیق در فصل هفتم کتاب با عنوان «تعریف و اثبات موضوع علم و فلسفه» بر دو مساله استوار است. این دو مساله یکی معطوف به علم‌شناسی کلی و دیگری ناظر به فلسفه شناسی است.

در فصل هشتم فاصله میان مقام تعریف و مقام تحقیق در موضوع فلسفه بسیار بحث و شرح شده است.