کتاب تاریخ در ترازو

کتاب تاریخ در ترازو (درباره‌ی تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری) نوشته عبدالحسین زرین کوب، پرسشی آشنا را جدی می‌گیرد: دانستن گذشته چه کمکی به زندگی می‌کند؟ نویسنده پاسخ را فراتر از حفظ‌کردن رویدادها جست‌وجو کرده است و رابطه‌ی تاریخ را با شناخت انسان، اخلاق، اسطوره و تصمیم‌گیری بررسی می‌کند. یکی از دغدغه‌های اصلی نویسنده، تشخیص مرز میان شناخت گذشته و بهره‌برداری مغرضانه از گذشته است؛ مرزی که در آموزش تاریخ و شکل‌گیری غرور ملی اهمیت پیدا می‌کند. انتشارات امیرکبیر این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ در ترازو

کتاب تاریخ در ترازو حاصل مباحثی است که تقریرهای درسی عبدالحسین زرین کوب اساس شکل‌گیری آن‌ها بوده‌اند. نویسنده مخاطبان خود را دانشجویان جوان معرفی کرده و کنجکاوی آنان را در شیوه‌ی طرح مسائل مؤثر دانسته است. حضور خاطره‌های شخصی و ضمیر اول‌شخص نیز به همین ارتباط بی‌واسطه مربوط می‌شود. موضوع اصلی، خود تاریخ است: ارزش شناخت گذشته، اعتبار گزارش مورخان و انتظاری که انسان از مطالعه‌ی سرگذشت دیگران دارد.

بخش‌هایی با عنوان «فایده‌ی تاریخ ـ لذت یا شناخت؟» و «تاریخ و اسطوره»، دو محور بحث را روشن می‌کنند. زرین کوب در محور نخست، فایده‌ی تاریخ را از سود شغلی و تحصیلی جدا کرده است. محور دوم، پرسش درباره‌ی حقیقت روایت‌های تاریخی و نسبت آن‌ها با شعر، قصه و باورهای جمعی را پیش می‌کشد. نمونه‌های ایرانی، اسلامی و اروپایی در این بحث‌ها در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا اختلاف دیدگاه‌ها درباره‌ی تاریخ روشن شود. لحن پرسشگر متن نیز اجازه نمی‌دهد پاسخ‌های رایج، بدون بررسی پذیرفته شوند.

کتاب تاریخ در ترازو دفاع بی‌قیدوشرط از تاریخ نیست. عبدالحسین زرین کوب اعتراض‌های مخالفان را نیز بررسی کرده است؛ از این ادعا که تاریخ چیزی جز تکرار وقایع نیست تا نگرانی درباره‌ی بازماندن انسان از عمل بر اثر غرق‌شدن در گذشته. بحث اخلاق، وجه دیگری از مسئله را آشکار می‌کند: گزارش پیروزی یک فرمانروا لزوماً به معنای تأیید اخلاقی کردار او نیست. زرین کوب همچنین میان زیان تاریخ‌نویسی مغرضانه و ارزش شناخت تاریخی تفاوت می‌گذارد. بررسی اسطوره‌ها نیز صرفاً جست‌وجوی روایات نادرست نیست؛ اسطوره می‌تواند نشانی از اعتقادها، مناسک و شیوه‌ی فهم جهان باشد.

متن در ادامه، اعتبار شهادت‌ها، نقش علت‌ها و حدود آگاهی مورخ را موضوع بحث قرار می‌دهد. تجربه‌ی مطالعه‌ی این کتاب، همراه‌شدن با مجموعه‌ای از پرسش‌های مرتبط است که از کاربرد تاریخ آغاز می‌شوند و به مسئولیت مورخ در تفسیر زندگی انسان می‌رسند. خواننده در این مسیر، هم با استدلال‌های فلسفی روبه‌رو می‌شود و هم با خاطره‌ها و نمونه‌هایی که مسائل انتزاعی را به تجربه‌های انسانی پیوند می‌دهند.

خلاصه کتاب تاریخ در ترازو

کتاب تاریخ در ترازو، شناخت گذشته را بخشی از شناخت زندگی می‌داند. انسان تجربه‌های پیشینیان را به تجربه‌ی محدود خود می‌افزاید و از مقایسه‌ی رفتارها، امکان سنجش تصمیم‌هایش را به دست می‌آورد. نویسنده در عین‌ حال هشدار می‌دهد که تاریخ‌نویسی می‌تواند به ستایش قدرت، تحریک تعصب و توجیه خشونت تبدیل شود.

بحث اسطوره نشان می‌دهد که روایت‌های به‌جای‌مانده از گذشته، هم حامل باورها هستند و هم ممکن است بر اثر فراموشی، اغراق یا غرض تغییر کنند. مورخ باید این روایت‌ها و پیوند میان رویدادها را بررسی کند اما محدودیت اسناد اجازه نمی‌دهد درباره‌ی همه‌ی علت‌ها حکم قطعی بدهد. حرف اصلی کتاب، پیوند شناخت تاریخی با زندگی است؛ شناختی که نه به انبارکردن اطلاعات محدود می‌شود و نه گذشته را معیار بی‌چون‌وچرای داوری قرار می‌دهد.

چرا باید کتاب تاریخ در ترازو را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تاریخ در ترازو را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• بحث فایده‌ی تاریخ، تفاوت میان دانستن رویدادها و شناخت تجربه‌های انسانی را روشن می‌کند.
• بررسی تاریخ‌نویسی مغرضانه، زمینه‌ای برای سنجش ادعاهای ملی و قهرمان‌پرستانه فراهم می‌آورد.
• تحلیل اسطوره و شهادت راویان، دشواری تشخیص اعتبار گزارش‌های گذشته را نشان می‌دهد.
• مواجهه‌ی دیدگاه‌های مخالف، امکان تأمل درباره‌ی حدود شناخت تاریخی را فراهم می‌کند.

خواندن کتاب تاریخ در ترازو را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب تاریخ در ترازو به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویانی که با پرسش‌های مقدماتی تاریخ‌نگاری روبه‌رو هستند.
• علاقه‌مندانی که نسبت تاریخ، فلسفه و اخلاق را دنبال می‌کنند.
• خوانندگانی که درباره‌ی اعتبار روایت‌های تاریخی و نقش اسطوره در باورهای جمعی کنجکاوند.

درباره عبدالحسین زرین کوب

عبدالحسین زرین کوب (۱۳۷۸-۱۳۰۱)، ادیب، مورخ، منتقد ادبی، نویسنده و مترجم بود. او در بروجرد متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی در زادگاه و تهران، وارد دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران شد و در سال ۱۳۳۴ با دفاع از رساله‌ی خود زیر نظر بدیع‌الزمان فروزانفر، درجه‌ی دکترای زبان و ادبیات فارسی را دریافت کرد. زرین کوب بیش از چهار دهه در دانشگاه تهران به تدریس تاریخ اسلام، تاریخ ادیان، تاریخ کلام و ادبیات فارسی پرداخت و به‌ عنوان استاد مدعو در دانشگاه‌های معتبری چون سوربن، آکسفورد، پرینستون و کالیفرنیا به آموزش و پژوهش مشغول بود. او پس از انقلاب با مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی همکاری نزدیکی داشت و کتابخانه‌ی شخصی خود شامل هزاران جلد کتاب و نشریه‌ی تخصصی را به این مرکز اهدا کرد.

پژوهش‌های تاریخی و نقد ادبی زرین‌ کوب با تکیه بر تسلط فراگیر بر منابع دست‌اول، روش‌شناسی تطبیقی و نثری فخیم، استوار و روایی نگاشته شده‌اند. در حوزه‌ی تاریخ‌نگاری، آثاری چون «دو قرن سکوت»، «تاریخ ایران بعد از اسلام»، «بامداد اسلام»، «کارنامه‌ی اسلام» و «روزگاران: تاریخ ایران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوی» از مراجع پرمخاطب در بازخوانی تاریخ اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران و جهان اسلام به شمار می‌روند. او همچنین در عرصه‌ی نقد ادبی با آثاری چون «نقد ادبی» (دو جلد) و «ارسطو و فن شعر»، گام‌های بنیادینی در شناساندن اصول نقد علمی و تاریخ تحول آن در ایران برداشت.

بخش شاخص دیگری از کارنامه‌ی زرین‌ کوب به پژوهش‌های تصوف و مولوی‌پژوهی اختصاص دارد. کتاب‌های «پله‌پله تا ملاقات خدا» درباره‌ی زیست و سلوک مولانا جلال‌الدین، «سِرّ نی» در شرح جامع مثنوی، «از کوچه‌ی رندان» پیرامون حافظ، «پیر گنجه در جست‌وجوی ناکجاآباد» در بررسی احوال نظامی، «دیدار با کعبه‌ی جان» درباره‌ی خاقانی، «فرار از مدرسه» پیرامون غزالی و «شعله‌ی طور» درباره‌ی حلاج، از مهم‌ترین تک‌نگاری‌های معاصر در تاریخ ادبیات عرفانی ایران محسوب می‌شوند. او جوایزی نظیر کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۵) و جایزه‌ی ادبی و تاریخی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار (۱۳۷۷) را دریافت کرد.

بخشی از کتاب تاریخ در ترازو

«تاریخ چه فایده دارد؟ همواره این سؤال برای هر پژوهشگر تاریخ باقی است. درست است که از تاریخ به همان آسانی که از علم طب می‌توان در عمل بهره یافت، نمی‌توان استفاده برد اما اگر فایدهٔ هر چیز را از روی تأثیری که در زندگی دارد قیاس توان کرد، تاریخ چون نشان می‌دهد که مردم پیش از ما چگونه زندگی می‌کرده‌اند این فایده را دارد که ما را در زندگی کمک می‌کند و راهنمایی. از جمله مخصوصاً برای جوانان این فایده را دارد که آن‌ها را زودتر از معمول به سطح عصر خویش می‌رساند، پنجره‌ها را بر روی آن‌ها می‌گشاید، و به آن‌ها اجازه می‌دهد تا عواملی را که در جهان آن‌ها حاکم بوده است و هنوز هست بهتر بشناسند؛ آنچه را درخور ترک و طرد است، از آنچه شایستهٔ حفظ و نگهداری است تمیز دهند. یک فایدهٔ عمده تاریخ بی‌شک همین است که به انسان کمک می‌کند تا خود را بشناسد، خود را از دیگران تمیز دهد و با مقایسه با احوال دیگران، انگیزه‌ها و اسرار نهفتهٔ رفتار خویش را چنان‌که هست و چنان‌که باید باشد - دریابد. انسان، خواه وجود وی عبارت باشد از آنچه می‌اندیشد و خواه عبارت باشد از آنچه انجام می‌دهد، در ضمن مطالعهٔ تاریخ و در طی بررسی احوال کسانی که اهل نظر یا اهل عمل بوده‌اند، بهتر می‌تواند رسالت خود را ارزیابی کند و در ارتباط با دیگران حق خویش و مسئولیت خویش را بشناسد. در این‌گونه مسائل آنچه دین یا اخلاق و علم حقوق یا اقتصاد ممکن است به وی تعلیم دهند، فقط نظری است؛ نمونهٔ واقعی عمل را فقط تاریخ به انسان یاد می‌دهد و تأمل در احوال انسان‌های گذشته. به‌علاوه، تاریخ با آنچه در احوال نام‌آوران گذشته نقل می‌کند نه فقط تجربه‌های زنده برای مسائل زندگی در دسترس ما می‌گذارد، بلکه دایرهٔ آشنایی‌ها و دایرهٔ آشنایان ما را نیز وسیع‌تر می‌کند، ما را با کسانی که قدرت و ضعف آن‌ها، حتی اگر به وسیلهٔ مورخ نیز عادلانه و درست توصیف نشده باشد، قابل تصور و حتی درخور تصدیق است روبه‌رو می‌کند و از قدرت و ضعف آن‌ها نمونه‌هایی ارائه می‌کند که انسان می‌تواند از بررسی آن‌ها آنچه را باید کرد و آنچه را نباید کرد، آسان‌تر درک کند.»