کتاب فاطمیان و علوم عقلی

کتاب فاطمیان و علوم عقلی نوشتهٔ محمد عبدالملکی است و انتشارات میراثبان آن را منتشر کرده است.

درباره کتاب فاطمیان و علوم عقلی

در تاریخ اسلام همان‌گونه که روایت‌های متفاوت دینی بسته به نوع حاکمیت سیاسی بود، علم نیز ماهیت، رشد و رکودش تا حدود زیادی به گفتمان حاکمیت سیاسی در سرزمین‌های اسلامی مربوط می‌شد. استبداد حاکمان در جهان اسلام ضمن آنکه دین را در راستای مشروعیت سیاسی و دینی خود تعبیر می‌کرد، علم را نیز در همین راستا می‌پسندید و حمایت می‌کرد. درواقع می‌توان گفت در تاریخ اسلام، بخش‌هایی از علم غالباً در جهت مشروعیت‌سازی بسیاری از حکومت‌ها به کار گرفته می‌شد.

اگرچه علم پس از آن یکی از ابزارهای مهم در دست حکومتگران برای کسب مشروعیت دینی و سیاسی‌شان شد، اما چنین جریانی در دورۀ سلجوقیان( نظیر آرای غزالی و تأسیس مدارس نظامیه) و حکومت متقارن و رقیب آنان یعنی اسماعیلیان به اوج خود رسید.

اسماعیلیه که از همان آغاز با روایت‌های تازه‌ای از دین و قدرت وارد میدان شده بودند، موجودیت سیاسی و مشروعیت دینی‌شان را از نظریه‌پردازان اولیه‌شان می‌گرفتند. آنان علم را وسیله‌ای برای اهداف سیاسی و دینی خود می‌دانستند. به تعبیر حمیدالدین کرمانی، یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان اسماعیلی، تحصیل علم، شناخت نظام عالم طبیعت و مابعدالطبیعه را در بر می‌گیرد . بدین ترتیب در گفتمان اسماعیلیه علم و دین توأمان شدند. در این مذهب به‌ویژه فلسفه و منطق جایگاه ویژه‌ای یافتند. درست در همان زمانه‌ای که برخی حکومت‌ها نظیر غزنویان و سلجوقیان علوم عقلی و به‌ویژه فلسفه را تهدیدی برای خود می‌دانستند، اسماعیلیه تمام سعی خود را برای جذب علوم عقلی و یونانی به کار می‌گرفتند. اگرچه این نوع روایت از علوم نیز تا حد بسیاری به تقویت گفتمان اسماعیلی و به تبع آن مشروعیت‌بخشی به آنان نقش بسزایی ایفا می‌کرد. از نظر اسماعیلیه، امام قرآن ناطق و تنها مرجع اصول و احکام شریعت بود و مؤمنان می‌بایست از طریق امام و از راه تعلیم او خدا را بشناسند. بدین ترتیب علم برابر بود با دانش دینی و یگانه راه دستیابی به آن نیز شخص امام بود. درواقع حکومت فاطمیان (اسماعیلیه) مشروعیت خود را بر تفسیری خاص از جهان بنا نهاده بودند. این تلقی خاص مستلزم ذهن جست‌وجوگر، استدلالی و فلسفی داعیان و پیروان اسماعیلی بود.

«علم‌آموزی» و «علم» جایگاه ویژه‌ای در اعتباربخشی مذهب اسماعیلیه یافت، بنابراین سلسله‌مراتب دعوت در مذهب اسماعیلیه به پرورش علمی و عقلانی داعی و نومذهبان اسماعیلی کمک شایانی می‌کرد.

با این اوصاف، حکومت اسماعیلیان که مبانی نظری‌اش بر علم و فلسفه بنا شده بود، درمیدان عمل نیز خوش درخشید. پس از تأسیس قاهره که دورۀ جدیدی از حکومت فاطمیان بود، خلفای اسماعیلی از یک سو به ایجاد زیرساخت‌های علمی نظیر الازهر، دارالعلم، کتابخانه و رصدخانه همت گماشتند و از سوی دیگر به حمایت از دانشمندان در حوزه‌های علمی گوناگون پرداختند. 

کتاب فاطمیان و علوم عقلی به بررسی این زیرساخت‌ها و خلفای دانش‌دوست و دانشمندان مصر دورۀ فاطمی پرداخته است تا کمی روشن‌تر شود که سهم این حکومت شیعی در تمدن اسلامی و تاریخ علم در اسلام چگونه بوده است.

خواندن کتاب فاطمیان و علوم عقلی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به پژوهشگران حوزه‌های تاریخ اسلام و علوم اسلامی پیشنهاد می‌کنیم.