کتاب آیین و اسطوره در ایران شیعی

کتاب آیین و اسطوره در ایران شیعی نوشته و پژوهش جبار رحمانی است و نشر آرما آن را منتشر کرده است. این کتاب سعی کرده با رویکرد انسان‌شناسی به مناسک عزاداری محرم و ابعاد مختلف آن بپردازد.

درباره کتاب آیین و اسطوره در ایران شیعی

مناسک و آیین یکی از ارکان اصلی حیات اجتماعی انسان هستند. از خلال آیین‌هاست که فرهنگ و معنا تولید شده و در افراد درونی می‌شود. نظام‌های مناسکی همیشه کارکردهایی بیش از کارکردهای صرف مذهبی داشته‌اند. پیوستگی نظام‌های مناسکی با جامعه، فرهنگ و سیاست و اقتصاد سبب شده آن‌ها نقش مهم‌تری در حیات جامعه داشته باشند.

در جامعهٔ شیعی نیز می‌توان مناسک و اساطیر را از این منظر مورد مطالعه قرار داد. می‌توان یک مجموعهٔ محوری از نظام‌های مناسکی و اساطیری را معین کرد که نقشی محوری در دین‌داری عامهٔ مردم و بدنهٔ اجتماع شیعی دارند. از این منظر، مناسک عزاداری محرم و گفتمان کربلا، یکی از مهم‌ترین ارکان فرهنگ و اجتماع شیعی محسوب می‌شوند. گفتمان کربلا یکی از مهم‌ترین ارکان فرهنگ و اجتماع شیعی محسوب می‌شوند.

انسان‌شناسی سعی می‌کند نظام‌های معنایی تاریخی را در دل سنت‌های دینی و نظام‌های مناسکی آن‌ها در رابطه با زمینهٔ فرهنگی‌شان توصیف و تفسیر کند. از این رو، انسان‌شناسی دین درنهایت به تفسیری انسان‌شناختی و فرهنگی از امر دینی خواهند رسید.

در کتاب آیین و اسطوره در ایران شیعی سعی شده با رویکرد انسان‌شناسی به مناسک عزاداری و ابعاد مختلف آن پرداخته شود. در بخش اول کتاب تلاش شده براساس سنت نظری انسان‌شناسی در مطالعهٔ نظام اساطیری یک فرهنگ برای فهم فرهنگ شیعی و نظام معنایی مرکزی آن چارچوبی تدوین شود. در بخش‌های بعدی کتاب سعی شده با رویکردی انسان‌شناختی به تاریخ مناسک عزاداری در تشیع پرداخته شود. اینکه تاریخ عزاداری از کی و در چه شرایطی شکل گرفت و متون مختلف مربوط به مناسک عزاداری هرکدام چه نقشی در شکل‌گیری نظام مناسکی عزاداری محرم و گفتمان کربلا داشته‌اند مورد بحث قرار گرفته است. سپس در بخش بعدی یکی از مهم‌ترین وجوه این گفتمان در حل مسئلهٔ رنج و بحران معنایی ناشی از آن در جهان‌بینی عامه شیعیان مورد بحث قرار گرفته است.

در بخش بعد این کتاب به نخل عزاداری که در حوزهٔ فرهنگی کویری بیشتر رایج است پرداخته شده و سعی شده با ارائهٔ تحلیلی از دین‌داری عامه و منطق آن تفسیری جدیدی از دلالت‌های فرهنگی و مذهبی این نماد مناسکی ارائه داد.

در بخش‌های انتهایی کتاب به ابعاد دیگری از مناسک عزاداری در جامعهٔ ما و چالش‌های امروزی بر سر نوع مواجهه و فهم این مناسک پرداخته شده است. اینکه چرا و به چه دلیل نقدهای نخبگان نسبت به این مناسک ذیل مفاهیم تحریف یا خرافه چندان مؤثر نیفتاده و از سوی دیگر در شرایط امروزی چگونه می‌توان سنت‌های عزاداری را تداوم بخشید، مباحثی هستند که در بخش‌های انتهایی بررسی می‌شوند. آخرین مطلب نیز نگاهی انتقادی است به برخی کتب که با عنوان جامعه‌شناسی دربارهٔ مناسک عزاداری محرم نوشته شده‌اند.

خواندن کتاب آیین و اسطوره در ایران شیعی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به پژوهشگران حوزه‌های انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی دین و اسطوره‌شناسی پیشنهاد می‌کنیم.

بخشی از کتاب آیین و اسطوره در ایران شیعی

«نماد نخل یکی از نمادهای مادی عزاداری محرم در فرهنگ شیعی حاشیهٔ کویر ایران است. باوجود اهمیت و مرکزیت این نماد، هنوز نیز مباحث محققان پیرامون آن، به نتیجۀ مورد اجماعی نرسیده است. ابهام‌هایی که در مورد نخل و سایر نمادهای مادی و غیرمادی در سنت‌های عزاداری وجود دارد، تاحدی، ناشی از موضوع منشأ و ساختار این نمادهاست. تحلیل کارکردی، دشواری خاصی ندارد، زیرا تفسیر کارکردی آنها در ذهنیت مؤمنان چندان دشـوار نیسـت؛ اما ریشه‌یابی تاریخی آنها و وجوه ساختاری انتزاعی آنها فراتر از زمینۀ مذهبی امروزی، دشواری خودش را دارد؛ بالاخص زمانیکه در حوزۀ دین عامه، اسناد تاریخی خاصی وجود نداشته باشد. فهم این نمادها منوط به تحلیل آنها در ساختار و الگوی نمادینی است که در آن قرار دارند. طبق قواعد علم نشانه‌شناسی، نمادها معنای فی‌نفسه‌ای ندارند؛ بلکه معنای آنها در رابطه با سایر نمادها و در ساختار زمینۀ این نمادها و توسط کنشگران شکل می‌گیرد؛ به‌همین‌سبب الگوی نمادینی که نخل، به‌واسطۀ آنها، به‌مثابه یک مجموعۀ نمادین شکل گرفته و کاربردی مناسکی پیدا می‌کند، می‌تواند راهگشای حل مسئلۀ نخل و برخی دیگر از سنن مذهبی عامۀ مردم باشد. ابهامی که در باب نخل وجود دارد، در بسیاری از اشکال و نمادهای مادی دیگری در دینداری عامۀ مردم نیز دیده می‌شود. نمادهایی مانند علم، کتل، عماری و چلچراغ، بخشی از این نمادها هستند.»