کتاب پژوهشی در تاریخ سیاسی، اداری و مالی عصر عباسی اول

عبدالعزیز الدوری ( -۱۹۱۹)، پژوهشگر تاریخ است. در بخشی از کتاب می‌خوانیم: «اعراب به‌سرعت بر ایران و روم غلبه کردند. بنابراین، روحیۀ خود برتر بینی آنان بیش‌تر شد و احساس سیادت آن‌ها را دربرگرفت. کم‌کم به این نتیجه رسیدند که عرب خلق شده تا سیادت کند و غیرعرب خلق شده تا خدمتکار باشد. آن‌ها به نژادهای دیگر با دید سرور به نوکر نگاه می‌کردند و طرز نگاه آن‌ها دربارۀ موالی در سخنان یکی از آن‌ها نمود پیدا کرد که گفت: موالی راه ما را تمیز می‌کنند و کفش‌هایمان را درست می‌کنند و لباس‌هایمان را می‌دوزند. آن‌ها بر این باور بودند که اعراب اشراف‌اند و غیرعرب حتی بعد از اسلام آوردن نیز حسب و نسبی ندارد، مگر این‌که به یکی از قبایل عرب بپیوندد و موالی آن قبیله باشد. شایان یادآوری است که منظور از کلمۀ مولی و جمع آن موالی به معنی عبد و بنده است. موالی فقط به سبب نژادشان تحقیر نمی‌شدند، بلکه به سبب حرفه‌هایشان نیز تحقیر می‌شدند. اعراب به کار سیاست و جنگ مشغول بودند در حالی که موالی اغلب به کارهای‌دستی مانند زراعت و صناعت می‌پرداختند. اعراب موالی را فقط در مشاغلی مانند کتابت و جمع‌آوری خراج، که خود آن‌ها را پست می‌شمردند، به کار می‌گرفتند و آن‌ها را از مشاغل شرافتمندانه دور نگه می‌داشتند. زمانی که سعید بن جبیر عهده‌دار قضاوت در کوفه شد، مردم فریاد برآوردند و گفتند: فقط عرب شایستۀ نشستن بر مسند قضاوت است».