کتاب آفرینش های هنری در گفتار نبوی

کتاب آفرینش های هنری در گفتار نبوی اثر سید محمد مهدی جعفری، تلخیص و بازنویسی کتاب مجازات آثار نبوی اثر سیدرضی است که در مجموعه کارنامه دانشوران ایران و اسلام انتشارات میراثبان منتشر شده است

درباره کتاب آفرینش های هنری در گفتار نبوی

کتاب آفرینش های هنری در گفتار نبوی برگرفته از کتاب مَجازات الآثار النَبَویّه تألیف سیّد رَضی (۳۵۹/۴۰۶ ه.ق) است.

سید رضی، شاعر و ادیب سده‌های چهارم و پنجم هجری و مؤلف سخنان و خطبه‌های امام علی علیه السلام به نام نهج‌البلاغه است، وی در این کتاب، تعداد 362 حدیث از احادیث گهربار پیامبر (ص) را گردآوری کرده است. جعفری مترجم و خلاصه‌کنندۀ این اثر، یک صد سخن از کلمات ارزشمند آن حضرت را که در آنها صنعت ادبی مجاز و دیگر صناعات ادبی مانند تشبیه، استعاره و کنایه به کار رفته، برای رساندن مفاهیمی جدید، گسترده‌تر و دقیق‌تر، بِه‌گزین کرده است. برخی از این سخنان گهربار و مجازات زیبا، عبارتند از: «این مکه است که پاره‌های جگر خود را به سویتان پرتاب کرده است»، «وای بر گوش‌ایستادگان برای سخن، وای بر راست‌نگه‌دارندگان گوش»، «اسلام تنها و ناآشنا آغاز گردید و به‌زودی به تنهایی و ناآشنایی بازخواهد گردید»، «از دین به‌ سرعت یک سو می‌شوند و به کجراهه می‌روند؛ چنان‌ که تیر از شکار و آماج به‌ سرعت بیرون می‌شود».

یکی از ویژگی‌های انسان، سخن گفتن و رسانیدن اندیشه‌های درون و نشانه‌ها و پدیده‌های برون به دیگران به وسیلۀ زبان است. همین وسیله بشر را به جایگاه برین کمال انسانی رسانیده. با سپردن تجربیات و دانسته‌ها و شناخته‌های خود به فرزندان، و افزایش یافتن این گنجینه آموخته‌ها به وسیلۀ زاد و رودهای پسین، بشر پیوسته بر پلّکان رشد و بالندگی بالا رفته و می‌رود و به سوی ترقی و تعالی رهسپار است.

واژه‌ها وسیله‌هایی برای تفاهم و انتقال اطلاعات و آموزش‌هاست، لیکن اگر بشر از همان آغاز سخن گفتن و گذاشتن نام و نشان بر پدیده‌ها و اندیشه‌ها، به همان معنایی که نخستین بار در برابر هر واژه گذاشته است، بسنده می‌کرد، دامنۀ مفاهیم و دانش‌ها گسترش نمی‌یافتند و پیشرفت‌ها، فرهنگ‌ها و تمدّن‌ها در همان حال نخستین باقی می‌ماندند.

علوم بلاغت یا سخن‌آرایی با گسترش بر دامنۀ معانی و مفاهیم و ساختار واژه‌ها، نقش اصلی را در پیشرفت دانش دارد. از میان علوم بلاغی [معانی، بیان و بدیع]، بیان، بیشتر از دو شاخۀ دیگر در لطافت و ظرافت احساس و اندیشه، و آرایش و پیرایش سخن نقش‌آفرینی می‌کند. بیان خود به چهار گونه سخن‌آرایی تقسیم می‌گردد: تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه. و برخی از سخن‌شناسان همه را مجاز می‌دانند، زیرا اگر لفظ در همان معنا که روز نخست برایش تعیین کرده‌اند به کار رود، آن را کاربرد حقیقی نامند و اگر در معنا یا معانی دیگری باشد، کاربرد مجازی دانند. همین کاربرد مجازی است که هم سخن را زیباتر جلوه می‌دهد، و هم مفاهیم را گسترش بیشتری می‌دهد.

بسیاری از مفاهیم را که با الفاظ و معانی حقیقی نمی‌توانند بیان کنند، با الفاظ مجازی به زبان می‌آورند، و هر که سخنورتر باشد، از سخن مجازی بیشتر و بهتر سود می‌جوید. پیامبر بزرگوار اسلام (ص) از همگان سخنورتر، و در بیان مفاهیم هنرمندتر است.

سید رضی، شاعر و ادیب و سخنور فرهیختۀ دوران زرّین فرهنگ اسلامی (سده‌های چهارم و پنجم هجری) که کار بزرگ گردآوری سخنان خداوند سخن، امیرالمؤمنین علی (ع) را در کتابی به نام نهج‌البلاغه انجام داده، به دو کار هنری بزرگ نیز دست یازیده است: نخست تَلخیصُ البیان عن مَجازاتِ القرآن درباره گلواژه‌های قرآن، و دیگری مَجازات الآثارِ النَبَویة که دربردارنده ۳۶۱ سخن از پیامبر گرامی (ص) است که به شیوۀ مجاز [تشبیه، استعاره، کنایه] و برای رسانیدن مفاهیمی جدید و گسترده‌تر و زیباتر و دقیق‌تر بیان شده‌اند.

کتاب آفرینش های هنری در گفتار نبوی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

خواندن کتاب آفرینش های هنری در گفتار نبوی را به تمام پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی پیشنهاد می‌کنیم.