عبدالحسین زرینکوب
بیوگرافی عبدالحسین زرینکوب
عبدالحسین زرین کوب ادیب، مورّخ، منتقد ادبی، پژوهشگر، مترجم، نویسنده و استاد دانشگاه تهران بود. بخش عمدهای از فعالیتهای علمی او به ادبیات فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام، عرفان و تصوف و همچنین نقد ادبی اختصاص داشته است. زرین کوب از استادان مهم دانشگاه تهران بود و با آثار مشهوری چون دو قرن سکوت، از کوچه رندان و پله پله تا ملاقات خدا بهعنوان یکی از مهمترین پژوهشگران ایرانی شناخته میشود.
تولد
عبدالحسین زرین کوب در آخرین روزهای سال ۱۳۰۱ در بروجرد واقع در استان لرستان چشم به جهان گشود. برای روز تولد دقیق او اغلب بر ۲۷ اسفند اتفاق نظر دارند، اما این تاریخ احتمالی است.
تحصیلات
عبدالحسین زرین کوب تحصیلات مقدماتی را در رشتهی علمی در بروجرد آغاز کرد و تا پایان سال پنجم متوسطه ادامه داد. سپس برای سال ششم متوسطه به تهران رفت تا در رشتهی ادبی تحصیل کند. تحصیلات متوسطه را در ۱۳۱۹ به پایان رسانید. پس از شرکت در سه آزمون ورودی در سه رشتهی الهیات، حقوق و ادبیات فارسی (که در هر سه رتبهی اول را کسب کرد) تحصیل در رشتهی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران را برگزید. در سال ۱۳۲۷ با رتبهی اول از مقطع لیسانس فارغالتحصیل شد و از سال ۱۳۲۸ مقطع دکتری را دنبال کرد. سپس با رسالهای با موضوع نقدالشعر، تاریخ و اصول آن مقطع دکتری را به پایان رسانید.
خانواده
در خانوادهای مذهبی و پرجمعیت، بهعنوان فرزند ارشد از میان ۹ فرزندِ عبدالکریم زرین کوب رشد یافت. پدرش عبدالکریم مردی دیندار بود که در کنار برگزاری جلسات وعظ، به جواهرسازی و کشاورزی نیز مشغول بود.
ازدواج
او زندگی زناشویی خویش را در سال ۱۳۳۲ با قمر آریان آغاز کرد. این ازدواج ثمرهی ۹ سال آشنایی در دانشکدهی ادبیات بود. قمر آریان نیز استاد ادبیات فارسی و تاریخ ادیان بود و اینچنین به یک زندگی مشترکِ فرهنگی و آکادمیک ختم شد.
فعالیتهای اجتماعی، سمتها و مسئولیتها
پس از دفاع از رسالهی دکتریاش به راهنمایی استاد بدیع الزّمان فروزانفر، از او برای تدریس در دانشگاه تهران دعوت به عمل آمد. غیر از تدریس در دانشکدهی ادبیات، با رتبهی دانشیاری در دانشکدهی الهیات و معارف و بعدها در گروه تاریخ مشغول شد. در سال ۱۳۳۹، مقام استادی دریافت کرد و در دانشکدهی هنرهای دراماتیک و دانشسرای عالی تهران نیز به تدریس پرداخت.
زرین کوب در بنگاه ترجمه و نشر کتاب، کتابخانهی مجلس سنا و برای مدتی هم به همراه مجتبی مینوی در تدوین فرهنگ فارسی مبادرت ورزید. از سال ۱۳۴۲ نیز تا سه سال مشاور زبان فارسی رادیو بود.
همچنین در سالهای ۱۳۴۷ تا ۱۳۴۹ در دانشگاههای کالیفرنیا و پرینستون به تدریس پرداخت. مدیریت گروه ادبیات فارسی دانشگاه تهران، تدریس در مؤسسهی روابط بینالملل وزارت امور خارجه، حضور در جلسات یونسکو در پاریس، همکاری با مراکز علمی کشور، همکاری با دایرةالمعارفها و سردبیری مجلهی مهرگان از دیگر فعالیتهای مهم او به شمار میروند.
اتفاقات مهم زندگی
در سال ۱۳۲۰، یعنی زمانی که برای اولین بار برای ورود به دانشگاه اقدام کرد، قصد داشت به دانشکدهی حقوق دانشگاه تهران برود. با اینکه رتبهی اول را کسب کرده بود، به اصرار پدر مجبور به ترک تهران و شروع به کار معلّمی در مدارس خرمآباد و بجنورد شد. این اتفاق مسیر زندگی او را تغییر داد و باعث شد که به پژوهش و تدریس در حوزهی ادبیات و نقد ادبی مشغول گردد.
وقتی که کتاب فلسفه شعر یا تاریخ تطور شعر و شاعری در ایران به انتشار رسید؛ نقد پرویز ناتل خانلری در مجلهی سخن به نوشتهی زرین کوب، نقش یک معرفی تأثیرگذار به جامعهی ادبی را ایفا کرد. خانلری با این عمل به دیدهشدن استعداد زرین کوب کمک شایانی کرد.
با نگارش کتاب دو قرن سکوت، کتابی که امروز با نام زرین کوب پیوندی اساسی خورده است، سروصدای بسیاری به پا شد. نگاه و موضع انتقادی او به مسئلهی حضور اعراب در ایران باعث بحثهای بسیاری شد، بعدها زرین کوب نسبت به مواضع پیشین خود تغییر موضع داد و با انتشار کتاب کارنامه اسلام نظراتی متفاوت ارائه کرد. کتاب دو قرن سکوت بعد از انقلاب، پس از بیست سال ممانعت از انتشار مجدد، با مقدمهی مرتضی مطهری به انتشار رسید.
پیش از این نیز، جلد اول کتاب تاریخ ایران بعد از اسلام، توسط دستگاه حاکمیتی وقت، در سال ۱۳۴۳ نوشتاری علیه نظام سلطنتی شناخته و این اثر نیز توقیف گشته بود.
درگذشت
پس از تحمل حدود دو سال بیماری قلبی، مشکلات چشم و پروستات و چندین عمل جراحی، در روز چهارشنبه ۲۴ شهریور ۱۳۷۸ در شهر تهران درگذشت. مراسم خاکسپاری در بهشت زهرای تهران انجام شد. قمر آریان، همسر وی، ۱۳ سال بعد در همان قطعه به او پیوست. طبق وصیت دکتر زرین کوب، کتابخانهی شخصی او را به مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی اهدا کردند. گفته میشود بخشیهایی از شرح او بر مثنوی پس از مرگش به سرقت رفت و هرگز یافت نشد.
درونمایهی کلی، مضامین آثار و سبک نگارش
وی در حوزههای بسیاری قدم گذاشته بود، آثاری که از اسلامشناسی، تصوف و عرفان، تاریخ ادیان تا شرححالنگاری را نیز پوشش میدادند. اما خلاصهی دغدغهی او را به شکل متمرکز میتوان سه ضلع تاریخ، ادبیات و فلسفه دانست. نثر زرین کوب چیزی میان پژوهش ادبی و نثر ادیبانه است. در عین رویکرد علمی، از زبان ادبی و گاهی از روایت و داستانپردازی برای بیان آسانفهم مطالب استفاده کرده است. شیوهی نگارش او بیش از نگارش آکادمیک، ساختاری جستارنویسانه دارد.
معرفی آثار زرین کوب
در ادامه به معرفی کتابهای عبدالحسین زرین کوب پرداختیم:
دو قرن سکوت (۱۳۳۰)
کتاب دو قرن سکوت از مشهورترین آثار تاریخی معاصر ایران و معروفترین کتاب زرین کوب است. این اثر روایتی از وضعیت فرهنگی، ادبی و تاریخی ایران در دو سدهی نخست پس از ورود اسلام به ایران است.
کتاب نقد ادبی (۱۳۳۸)
از مهمترین آثار زرین کوب در حوزهی نقد و نظریه ادبی است. این اثر در دو جلد در سال ۱۳۳۸ مدوّن گشت.
کتاب کارنامه اسلام (۱۳۴۸)
اثری که زرین کوب را بهعنوان مورخی آگاه و حساس به احتیاجهای جامعه معرفی کرده است. او در این کتاب با نگاهی تحلیلی از نقش تمدن اسلامی در تاریخ و فرهنگ میگوید.
کتاب از کوچه رندان (۱۳۴۹)
دربارهی زندگی و اندیشهی حافظ در سال ۱۳۴۹ منتشر شد. زرین کوب در اینجا حافظ را در پیوند با شرایط فرهنگی، دینی و اجتماعی جامعهاش بررسی کرده است.
کتاب پله پله تا ملاقات خدا (۱۳۷۰)
دربارهی زندگی و سلوک مولانا نوشته شده است. روایتی ادبی و پژوهشی که با لحنی داستانی به تحول فکری مولانا میپردازد.
دیگر آثار او عبارتند از:
از دیگر کتابهای زرینکوب میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
آثار پژوهشی:
- فلسفه شعر یا تاریخ تطور شعر و شاعری در ایران
- شعر و شاعری / بنیاد شعر فارسی، ترجمه
- ارزش میراث صوفیه
- تاریخ ایران بعد از اسلام
- با کاروان حله
- شعر بی دروغ، شعر بی نقاب
- بامداد اسلام
- فرار از مدرسه
- تاریخ در ترازو
- جستجو در تصوف ایران
- دنباله جستجو در تصوف ایران
- سیری در شعر فارسی
- سرّ نی
- بحر در کوزه
- تاریخ مردم ایران، ۲ جلد
- در قلمرو وجدان
- نقش بر آب
- پیر گنجه در جستجوی ناکجا آباد
- آشنایی با نقد ادبی
- روزگاران ایران/ روزگاران، مجموعهای در تاریخ ایران
- روزگاران، از پایان ساسانیان تا تیموریان
- روزگاران دیگر، از صفویه تا عصر حاضر
- از گذشته ادبی ایران
- شعله طور
- صدای بال سیمرغ
- دیداری با کعبه جان
- حدیث خوش سعدی
- نامورنامه، درباره فردوسی و شاهنامه
- نردبان شکسته، درباره/تفسیری از مثنوی
- تک درخت، داستان رمزی ـ فلسفی
ترجمهها:
- بنیاد شعر فارسی
- ادبیات فرانسه در قرون وسطی
- ادبیات فرانسه در دوره رنسانس
- شرح قصیده ترسائیه خاقانی
- فن شعر، اثر ارسطو
- ارسطو و فن شعر
آثار آموزشی و مشترک:
- قرائت فارسی و تاریخ ادبیات
- نقد ادبی
- ادبیات فارسی (۱)
- تاریخ ایران باستان، جلد ۴: تاریخ سیاسی ساسانیان
- سرزمین و تاریخ ایران
- دو رساله درباره انقلاب مشروطیت ایران
نقد و نظر دیگران دربارهی زرین کوب
ایرج افشار: شوقی وافر به آموختن و دریافتن، همتی بیوقفه به پژوهش و نمایاندن، قلمی توانا و نکتهپرداز در نوشتن و بازنمودن... بصیرتی گسترده در دستیابی به منابع و مآخذ و بالاخره زبانی مسلط و قدرتی کممانند در تلفیق و آمیختن منطقی مطالب و عرضهکردن آنها بهطور وسیع به قصد بهرهبری عموم.
توانست فهم ایستا و ناپیراستهی چند نسل قبل را بهتدریج و در پرتو نهضت نوین ادبی ایران دگرگون سازد.
مقالههایی چون نقد از صبا تا نیما و یا داوریهای وی در از گذشته ادبی ایران از نمونههای ماندگار نقد ادبی صحیح و راهگشا در روزگار ماست.
مخاطبان آثار عبدالحسین زرین کوب چه کسانی هستند؟
مخاطبان آثار عبدالحسین زرین کوب، از استادان و دانشجویان تا علاقهمندان جدی زبان و ادبیات فارسی، نقد ادبی، تاریخ، ادیان و تصوف را شامل میشوند.
جوایز و افتخارات
- جایزهی بهترین پژوهش بنیادی ادبیات و علوم انسانی و اجتماعی در دانشگاه تهران (۱۳۵۳)
- جایزهی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۵)
- نهمین جایزهی ادبی و تاریخی دکتر محمود افشار (۱۳۷۷)
- جایزهی نخستین جشنوارهی مقالات اسلامی دایرةالمعارفها (۱۳۸۳)
نسخه صوتی آثار زرینکوب
- دو قرن سکوت، آشنایی با تاریخ ایران (آوانامه، گوینده: اکرم پریمون)
- روزگاران: تاریخ ایران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوی (آوانامه، گوینده: مهدی صفری)
- پله پله تا ملاقات خدا (آوانامه، گوینده: تایماز رضوانی، آرمان سلطان زاده)
- شعله طور (آوانامه، گوینده: امید تقوی)
- بامداد اسلام (آوانامه، گوینده: احمد گنجی)
- از کوچه رندان (آوانامه، گوینده: آرمان سلطان زاده)
- صدای بال سیمرغ، پیر گنجه در جست و جوی ناکجا آباد، تصوف ایرانی در منظر تاریخی آن (آوانامه، گوینده: اکرم پریمون)
- حدیث خوش سعدی (آوانامه، گوینده: مهدی صفری)
- دو قرن سکوت (استودیو نوار، گوینده: سعید اسلام زاده)
کتابهای صوتی زرین کوب برای پژوهشگران و علاقهمندان ادبیات فارسی، تاریخ، ادیان و تصوف توصیه میگردد.
تأثیرپذیریها و تأثیرگذاریها
زرین کوب در دانشکدهی ادبیات دانشگاه تهران، بر درس استادانی چون بدیع الزمان فروزانفر، عباس اقبال آشتیانی، جلال الدین همایی، علی اصغر حکمت، سعید نفیسی نشست و از آنان سنت پژوهش ادبی ایرانی را آموخت. او تنها به این سنت اکتفا نکرد و نظریههای ادبی مدرن غربی را نیز آموخت و در آثارش استفاده کرد. تمام استادان و پژوهشگران پس از او در حوزههای تخصصی زرین کوب، از آثارش بهعنوان یکی از منابع مادر و اصلی استفاده کرده و از او آموختهاند و به این طریق، این سنت پژوهشی که او و همنسلانش از نسلهای دانشکدهی ادبیات آموختند، پس از او و در نسل استادان فعلی این رشتهها ادامه یافته است.
آشنایی با افکار و دیدگاههای او
در سراسر زندگی او، همهچیز بر محوریت مفهوم ایران چیده شده است. او در آغاز ایران را بهعنوان یک زخم تاریخی میدید، اما با گذر زمان، برای دعوت به تعامل و تداوم فرهنگی ممارست نشان داد و در سالهای پایانی، در جستوجوی نوعی معنای انسانی در قالب عرفانپژوهی بود.
فیلم، کتاب و زندگینامه درباره زرین کوب
- زرین کوب در دو مقالهی نقش بر آب و حکایت همچنان باقی، در کتابهایی با همین عنوان، زندگینامه خود را نقل کرده است.
- یادگارنامه استاد دکتر عبدالحسین زرین کوب، بهکوشش علی دهباشی
- در راه بازگشت؛ یادنامه دکتر عبدالحسین زرین کوب، بهکوشش علی دهباشی
- درخت معرفت؛ بهکوشش علی اصغر محمدخانی
علاوه بر موارد بالا، مستندی با عنوان عبدالحسین توسط فطرس مدیا تولید شده است.
