کتاب اخلاق زمامداری

کتاب اخلاق زمامداری نوشته صابر اداک است. کتاب اخلاق زمامداری را انتشارات کویر منتشر کرده است این کتاب گزارشی تاریخی از سیره سیاسی امام علی (ع) در دوران خلافت است.

درباره کتاب اخلاق زمامداری

این کتاب با هدف آشنایی بیشتر با روش حکومت امام علی (ع) و دیدگاه‌های سیاسی ـ اجتماعی آن حضرت تدوین شده است و از آنجا که وی در یک نگاه عمومی، افضل صحابهٔ پیامبر (ص) و از منظر شیعه، امامی معصوم به شمار است و ایام خلافتش نیز در دوره تثبیت حکومت اسلامی بوده، به‌نظر می‌رسد بررسی سیره سیاسی او و آگاه‌شدن از نظراتش در باب حکومت، می‌تواند رهگشای بسیاری از معضلات و مشکلات جوامع مسلمان باشد. 

تحقیق در باب زندگی بزرگان و نام‌آوران، به‌ویژه شخصیت‌های مورد احترام در ادیان و مذاهب، همواره کاری سخت و مستلزم دقت‌ها و ظرافت‌هایی است که اهل نظر به آن آگاه و به مشکلاتش نیز گواهند. سخن‌گفتن از افرادی که نام و یادشان، پیچیده در هاله‌ای از قداست و معنویت است و در طول تاریخ، پیشوای کثیری از آدمیان بوده و هستند، خالی از نگرانی نیست و چه بسا قلم را در دست محقّق می‌لرزاند و او را تا مرز رها کردن و انصراف از کار می‌کشاند.

علیّ بن ابی طالب (ع) از جمله این شخصیت‌ها و بلکه سرآمد آنهاست که جایگاهش در آئین اسلام و رفعتش در مذهب تشیع، بر همگان عیان است و قدر و منزلتش نه محتاج بیان. از همین‌رو تحقیق و پژوهش در باب وی و سنّت و سیره‌اش، کاری بس گران و طاقت فرسا می‌نمود که جز به مدد رَبّ الاَرباب و یاری جستن از اُولُوالاَلباب، شدنی نبود. 

کتاب حاضر درپی یافتن مفاهیمی چون مردم سالاری، آزادی بیان، حقوق مخالفان و عدالت و مساوات در طول خلافت کوتاه امام علی (ع) است تا شاید به این وسیله، مقداری از فاصله این دو جهان را بتوان کاست و نشان داد که مفاهیم مذکور، در دنیای قدیم هم به تمامی ناشناخته نبوده و به یکباره از آسمان نزول نکرده‌اند. 

این کتاب در یک مقدمه و چهار فصل تدوین شده که شامل: مبانی مشروعیت و مردم‌سالاری، آزادی بیان و حقوق مخالفان، عدالت و مساوات، و اخلاق مداری در حکومت است. در باب منابع و مآخذ مورد استفاده در این اثر باید گفت که با توجه به اهمیت و حساسیت موضوع، سعی شده است که بیشتر مطالب، متّکی و مستند به منابع دست اوّلِ تاریخی و روایی باشد و برای استفاده بیشتر محققان و علاقمندان، اصل متون به زبان عربی در پاورقی آورده شده است. به جز نهج‌البلاغه که تکیه‌گاه اصلی این تحقیق است، می‌توان گفت که عمدهٔ تواریخ عمومی و کتب طبقات و تراجم و انساب و نیز تک‌نگاری‌های مرتبط به آن دوران، از نظر دور نمانده و همچنین مهم‌ترین مجامیع روایی و آثار تفسیریِ فریقین، محل رجوع بوده است. به جز اینها برخی از مجموعه‌های ادبی و عرفانی هم به مناسبت حال، مورد استناد قرار گرفته که فهرستی از آنها را می‌توان در انتهای کتاب مشاهده کرد.

خواندن کتاب اخلاق زمامداری را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

این کتاب را به تمام علاقه‌مندان به تاریخ اسلام پیشنهاد می‌کنیم

بخشی از کتاب اخلاق زمامداری

علی بن ابی طالب (ع)

علی (ع) که ده سال پیش از بعثت پیامبر اسلام (ص) در مکه زاده شده بود، به علت فقر و مسکنت پدر از همان کودکی در خانه پسرعمویش «محمد (ص)» بزرگ شد که محمّد (ص) نیز در کودکی پس از مرگ پدر و جدّش، تحت مراقبت عمویش ابوطالب رشد یافته و راه و رسم تجارت را از او آموخته بود. چرخش روزگار اما ابوطالب را در سنین کهولت، دچار مسکنت ساخته و محمد (ص) را به واسطه همسر ثروتمندش - خَدیجَه بنت خُوَیلِد - به بازرگانی موفق و توانگر مبدّل کرده بود.

اینک محمد (ص) که مدیون حمایت‌ها و نوازش‌های پدرانه ابوطالب در ایام یتیمی بود، به جبران آن نیکی‌ها که از او در خاطر داشت، به عموهایش پیشنهاد داد که سرپرستی پسران ابوطالب را برعهده گیرند و بدین‌سان از بار سنگین معیشتش بکاهند. در این میان علی (ع) سهم محمد (ص) شد و چند سال پیش از بعثت او، به خانه اش راه یافت و تحت تعلیم و تربیت او رشد کرد.

اکثریت قریب به اتفاق مسلمانان، علی (ع) را - به‌رغم برخی مباحث در باب سنّ او به هنگام بعثت - نخستین مرد مسلمان به شمار آورده اند. فضایل و برتری‌های او نسبت به سایر یاران محمد (ص) و قرابت و جایگاه خاصش نزد آن حضرت و همچنین دلاوری‌ها و از خودگذشتگی‌هایش در جریان نشر دعوت اسلامی، شخصیتی منحصر بفرد در میان صحابه پیامبر (ص) برایش ایجاد کرده بود.

از این‌رو علاوه بر خودِ علی (ع) و هاشمیان، برخی از یاران پیامبر (ص) هم وی را شایسته‌ترین فرد برای تصدّی مقام خلافت پس از رسول خدا (ص) می‌دانستند. اما درمجموع، سران قبایل و متنفذان جامعه راه دیگری برگزیدند و بی‌آنکه فضایل علی (ع) را انکار کنند، مصلحت خود را در نسپردن خلافت به او دیدند که این مصلحت اندیشی تا بیست و پنج سال بعد نیز ادامه یافت.

فارغ از مباحث کلامی و مذهبی درباره حوادث پس از رحلت پیامبر (ص) و نحوه تعیین جانشین وی، آنچه برای ما اهمیت دارد، رفتار و موضع‌گیری علی (ع) در برابر این حوادث است. با توجه به سخنان منتقدانه آن حضرت روشن است که وی خود را افضل از خلفای پیشین می‌دانست و بسیاری از وقایع و پیشامدهای آن بیست و پنج سال را ناصواب تلقّی می‌کرد.

به این‌ترتیب به نظر می‌رسد که علی (ع) در طیّ آن سال‌ها، باید بسان یک مخالف و معارض سیاسی، علیه دستگاه خلافت دست به کارشکنی زند و از هر فرصتی برای ضربه زدن به آنان بهره جوید؛ اما صفحات تاریخ حاکی از چنین موضع و اقداماتی نیست. علی (ع) در این دوران برغم کناره‌گیری از مناصب حکومتی و عدم مشارکت در ماجراهایی همچون جنگ‌های ردّه و فتوح، به عنوان فردی خردمند و صاحب رأی و آگاه به معالم قرآن و سنّت، در کنار مسلمانان بود و هر جا که دستگاه خلافت به مشورت او و دانش و تجاربش نیازمند می‌شد، از کمک فکری و ارائه نظرات خویش به آنان دریغ نمی‌کرد. نظرات مفیدی که در شوراهای جنگیِ دوران فتوح ابراز می‌کرد، گاه مورد موافقت و اجرا قرار می‌گرفت و چه بسا اشتباهات و خطاهای خلفا را در امر قضاوت و فتوی تذکّر می‌داد که معمولاً مورد استقبال و قدردانی آنان واقع می‌شد.