کتاب مؤلفه های فرهنگی در سیاست نامه

مؤلفه های فرهنگی در سیاست نامه پژوهشی به قلم سیما عباسی در سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک توسی است.

درباره کتاب مؤلفه های فرهنگی در سیاست نامه

گنجینهٔ گرانقدر شاهکارهای ادبی در هر کشور می‌تواند بهترین منبع برای دسترسی به سوابق ادبی باشد. مطالعه و کاوش در این آثار پاسخگوی بسیاری از نیازهای پژوهشگرانی است که دغدغهٔ اندوختن دانش دارند. کتاب حاضر بر آن است تا با ارائهٔ مؤلفه‌هایی که بی‌شک در هر جامعه‌ای امکان ظهور و بروز دارند قدمی بردارد در جهت اعتلای آثار بزرگان این مرز و بوم که در این زمینه فعالیت کرده‌اند تا بُعد زمان باعث غفلت و فراموشی از آنها نگردد. نویسندهٔ سیاست‌نامه از جمله کسانی است که کار سخت ادارهٔ امور کشور مانعی برای تألیف و به کار بستن قلم توانایش نبوده است بلکه بودن در متن کارهای حکومتی و امورات کشور هرچه بیشتر به فصاحت کلام و هنر نویسندگیش کمک می‌کند. بدون تردید فضای جهان امروز با فضایی که خواجه نظام‌الملک در آن به کار وزارت پرداخته است تفاوت‌هایی دارد امّا دغدغه‌های درونی وجود دارد که در هر زمان و مکان همراه انسان است بنابراین با وجود نبودن تقرّب زمانی با دوران خواجه همین دغدغه‌ها خود را در دوران ما نشان می‌دهد و ما را ناگزیر از به کار بستن راه و روش‌های کارآمد گذشته می‌کند. پس می‌توان به این نکته اذعان داشت که مشکلات و نیازهای حکومت‌های امروز با راهکارها و رهنمودهای گذشته می‌تواند تا حدودی قابل حل و فصل باشد.

خواجه نظام‌الملک به مرحلهٔ عمل رساندن هر کدام از مؤلفه‌های ذکر شده را از واجبات می‌داند. بنابراین افکار و آراء خود را در این مسیر سوق می‌دهد. شگردها و سیاست‌گذاری‌هایی که در راه ایجاد یک جامعهٔ ایده‌آل به کار می‌گیرد مؤیّد این مطلب است. پژوهش حاضر بر آن است که به معرفی مؤلفه‌های فرهنگی در کتاب سیاست‌نامه بپردازد و تا حدودی نیاز جامعه را از این حیث مرتفع سازد.

این کتاب در دو فصل تدوین شده است:

در فصل اول ابتدا واژهٔ فرهنگ ریشه‌یابی و تعریف شده سپس انواع فرهنگ برشمرده شده است و بعد از بیان اهمیّت مؤلفه‌های فرهنگی از منظر قرآن، به معرفی مؤلفه‌های فرهنگی به طور جداگانه پرداخته شده است. در این فصل تلاش شده تا آشنایی اجمالی با کتاب سیاست‌نامه و خواجه نظام‌الملک طوسی، انگیزهٔ تألیف سیاست‌نامه و عقیدهٔ خواجه نظام‌الملک صورت گیرد. در پایان این فصل به طور مختصر به اوضاع فرهنگی و اجتماعی دورهٔ سلجوقیان اشاره شده است.

فصل دوم به بحث و بررسی در مورد پژوهش اختصاص یافته است. در این بخش ضمن مطالعه و بررسی دقیق کتاب سیاست‌نامه مؤلفه‌های فرهنگی موجود در تمام فصول کتاب استخراج شده است ضمناً مجموعه‌ای از کتاب‌ها، پایان‌نامه‌ها و مقالاتی که با موضوع مورد بحث ارتباط داشته‌اند مطالعه شده و از بین مطالب آن‌ها نکته‌برداری‌هایی صورت گرفته است. شیوهٔ نگارشی این فصل به این‌گونه است که در ابتدا یکی از مؤلفه‌های فرهنگی مطرح شده سپس نمونه و شواهدی از این مؤلفه که در کتاب سیاست‌نامه وجود داشته برداشت شده است. در خلال نمونه‌هایی که از کتاب گرفته شده است از نوشته‌ها و گفته‌های دیگر محققان و نویسندگان که مطالبی مرتبط با مؤلفهٔ مورد بحث داشته‌اند استفاده شده است.

 خواندن کتاب مؤلفه های فرهنگی در سیاست نامه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم

 پژوهشگران و دانشجویان حوزه فرهنگ و علوم اجتماعی

 بخشی از کتاب مؤلفه های فرهنگی در سیاست نامه

واژهٔ عدالت از قدیم‌الایام در فرهنگ ایران جایگاه خاصی داشته و ارزشمند بوده است. «داد یا داد پایه قانون هخامنشیان بود.» و حتی «در اوستا دات، نام ایزد نگاهبان دادگری و قانون است و در بسیاری از موارد به معنی مجموع قوانین دین مزداپرستی است و داد دیوستیز، قانون دوردارنده دیو است. پس داد در اوستا نیرویی است اهورایی که با نیروی اهریمنی در ستیز است.» و اما از منظر قرآن:

«عدالت از دیدگاه قرآنی، رهیافت به تقوی است و هیچ مانعی نباید مسلمانان را از تحقیق آن بازدارد.»

آنچه واضح و مبرهن است اینکه عدالت کوهی است در برابر ظلم‌ها و نابرابری‌ها و تبعیض‌ها که در ذره ذره و لحظه و لحظهٔ شئون زندگی و البته کل عالم هستی باید جریان داشته باشد. از جمله ویژگی‌های انسان حس عدالت‌خواهی و عدالت‌طلبی است که با یک بررسی کلی در تاریخ، این تفکر تأیید می‌شود. دیدگاه خواجه در مورد این واژه نیز جالب توجّه است، «عدالت در نظر خواجه نظام‌الملک به معنای قرار دادن هر چیز در جای خویش و رعایت اهلیت و استحقاق و مراتب است. این تعریف از عدالت را می‌توان عمده‌ترین تعریف عدالت از دید خواجه به حساب آورد.»

اکنون به اشکال مختلف عدالت از دید خواجه نظام‌الملک پرداخته می‌شود:

۱- عدالت حاکم

هیچ شکی وجود ندارد که رکن اصلی و مهمترین مهرهٔ هر حکومتی، حاکم آن جامعه می‌باشد. به همین دلیل «آنچه در اندیشهٔ سیاسی خواجه نظام‌الملک اهمیّت دارد، نقش فرمانروا و حاکم است و از نظر او کار بندگان جز از طریق عدل و سیاست امیری دادگر، نظام نمی‌گیرد.»

نظام‌الملک با این بینش در آغاز توصیه‌های خود به حاکم می‌گوید: «شناختن قدر نعمت ایزد، تعالی، نگاهداشت رضای اوست، عزَّ اسمه و رضای حق‌تعالی اندر احسانی باشد که با خلق کرده شود و عدلی که میان ایشان گسترده آید. چون دعای خلق به نیکویی پیوسته گردد، آن مُلک پایدار بُوَد و هر روز زیادت باشد... .» خواجه شرط دوام و بقای حکومت را رضایت خلق می‌داند و خیری که از دعای خلق الله ضامن دوام حکومت می‌شود؛ آن‌گاه در چگونگی کسب رضایت مردم و سرانجام که از رضایت یا عدم رضایت دُچار حاکم می‌شود؛ می‌نویسد: «و در خبر از پیغامبر (ص) چنان است که هر که را روز قیامت حاضر کنند، از کسانی که ایشان را بر خلق دستی و فرمانی بوده باشد، دست‌های او بسته بود. اگر عادل بوده باشد، عدلش دست او را گشاده کند و به بهشت رساند و اگر ظالم بود، جورش همچنان بسته با غل‌ها او را به دوزخ افکند.»

خواجه مرد متدیّن و پای‌بند به اصول دینی است، بنابراین به هر