کتاب بحران نفت در ایران

کتاب بحران نفت در ایران (از ناسیونالیسم تا کودتا) نوشته یرواند آبراهامیان و ترجمه محمدابراهیم فتاحی است. این اثر را نشر نی منتشر کرده است.کتاب بحران نفت با تکیه‌ بر اسناد از رده‌بندی خارج‌شده‌ی دولت آمریکا، به بحران نفت، ملی‌شدن صنعت نفت و مسیر پرتنش منتهی به کودتا نگاه می‌کند. تمرکز اصلی اثر بر نشان‌دادن لایه‌های پنهان مداخله، مذاکره و کشمکش سیاسی در فاصله‌ی ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ است؛ جایی که مسئله‌ی نفت فقط یک اختلاف اقتصادی نبود و به موضوعی درباره‌ی حاکمیت، مجلس، دربار و قدرت خارجی تبدیل شد. عنوان اصلی اثر حاضر Oil Crisis in Iran: From Nationalism to Coup d'Etat است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب بحران نفت در ایران

کتاب بحران نفت در ایران نوشته یرواند آبراهامیان به یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ سیاسی ایران می‌پردازد؛ دوره‌ای که ملی‌شدن صنعت نفت، کشمکش میان دولت مصدق، دربار، بریتانیا و آمریکا را به نقطه‌ای تعیین‌کننده رساند. این کتاب روندی را دنبال می‌کند که از ملی‌شدن صنعت نفت آغاز می‌شود و به تشدید تقابل میان دولت مصدق، دربار، بریتانیا و آمریکا می‌رسد. نویسنده نشان می‌دهد که از همان ماه‌های نخست، بحث فقط بر سر فروش نفت یا جبران خسارت نبود؛ اختلاف اصلی به این برمی‌گشت که چه کسی باید اختیار واقعی تولید، مدیریت و تصمیم‌گیری را در دست داشته باشد. در ادامه، کتاب به تلاش‌های پنهان و آشکار برای محدودکردن مصدق، یافتن جانشین، اثرگذاری بر مجلس، تقویت برخی چهره‌های سیاسی و استفاده از ابزارهای تبلیغاتی و امنیتی می‌پردازد. نتیجه‌ی این بررسی آن است که بحران نفت به‌تدریج به صحنه‌ای برای مداخله‌ی گسترده‌تر در سیاست داخلی ایران تبدیل شد و مسیر حوادث را به‌سمت رویارویی نهایی برد.

خلاصه کتاب بحران نفت در ایران

کتاب بحران نفت در ایران در پنج جستار تنظیم شده است و هر بخش یکی از گره‌های اصلی این دوره را باز می‌کند. نویسنده از تلاش‌های آمریکا برای اثرگذاری بر تغییر دولت و مهار ملی‌شدن نفت شروع می‌کند، سپس به این پرسش می‌رسد که در سیاست آمریکا چه چیزی وزن بیشتری داشته است: ترس از کمونیسم یا نگرانی از گسترش الگوی ملی‌کردن نفت. بخش‌های بعدی به نقش مجلس، چهره‌های سیاسی، راه‌حل‌های پارلمانی، بن‌بست‌های مذاکره و درنهایت حرکت به‌سمت کودتا می‌پردازند. در کنار این‌ها، کتاب به تفاوت میان حافظه‌ی ایرانیان و روایت رسمی آمریکایی‌ها هم توجه دارد و نشان می‌دهد چگونه حذف، سانسور و صورت‌بندی اسناد می‌تواند برداشت از یک رویداد تاریخی را تغییر دهد.

هدف نویسنده تکرار روایت‌های آشنا از کودتا نیست. او می‌خواهد با استفاده از اسناد تازه، شکل و عمق مداخله‌ی آمریکا در سیاست داخلی ایران را نشان دهد. در این نگاه، بحران نفت فقط موضوع قرارداد و درآمد نیست؛ این امر با مسئله‌ی حاکمیت ملی، حدود قدرت شاه، نقش مجلس و نسبت سیاست داخلی با فشار خارجی پیوند دارد. کتاب بحران نفت در ایران همچنین دربردارنده‌ی بسیاری از تلگراف‌ها، گزارش‌ها، ارزیابی‌های امنیتی و گفت‌وگوهای پشت‌پرده است و نویسنده به کمک آن‌ها تصویری از رقابت منافع، سوءظن‌ها، محاسبه‌های سیاسی و ناتوانی بازیگران در رسیدن به مصالحه را بیرون می‌کشد. از ویژگی‌های اثر این است که نشان می‌دهد مسئله‌ی نفت در عمل به بحثی درباره‌ی کنترل واقعی، نه پذیرش لفظی ملی‌شدن، تبدیل شده بود. به‌همین دلیل، کتاب هم برای فهم شکل روابط ایران و آمریکا مهم است و هم برای درک اینکه چگونه یک مناقشه‌ی اقتصادی می‌تواند به بحرانی فراگیر در ساختار قدرت بدل شود.

چرا باید کتاب بحران نفت در ایران را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب بحران نفت در ایران را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نشان می‌دهد بحران نفت فقط یک اختلاف اقتصادی نبود و با مسئله‌ی حاکمیت، قانون اساسی و توازن قدرت در ایران پیوند داشت.
• خواننده از خلال اسناد و تحلیل‌ها می‌تواند نقش آمریکا را پیش از کودتا دقیق‌تر ببیند.
• مطالعه‌ی این کتاب به فهم بهتر رابطه‌ی میان مذاکره‌های نفتی، سیاست پارلمانی و تصمیم‌های پشت‌پرده کمک می‌کند.
• این کتاب تفاوت پذیرش لفظی ملی‌شدن نفت با واگذاری کنترل واقعی را برای مخاطب روشن می‌کند.
• این اثر از مصدق، شاه، مجلس و نیروهای خارجی تصویری جزئی‌تر رسم می‌کند.
• کتاب به موضوع سانسور، حذف اسناد و شکل‌گیری روایت رسمی می‌پردازد و انتقادی‌تر به منابع تاریخی نظر می‌کند.

خواندن کتاب بحران نفت در ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب بحران نفت در ایران به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ سیاسی ایران که می‌خواهند بحران نفت و زمینه‌های کودتا را دقیق‌تر دنبال کنند.
• خوانندگانی که درباره‌ی نقش آمریکا و بریتانیا در سیاست داخلی ایران سؤالات جدی دارند.
• کسانی که مایل هستند درباره‌ی نسبت میان ملی‌شدن نفت، مجلس، دربار و افکار عمومی بیشتر بدانند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که درباره‌ی تاریخ معاصر ایران و روابط خارجی آن مطالعه می‌کنند.
• مخاطبانی که به بررسی اسناد، مکاتبات سیاسی و پشت‌صحنه‌ی تصمیم‌های دولتی علاقه دارند.

درباره یرواند آبراهامیان

یِرواند آبراهامیان، تاریخ‌نگار ایرانی ـ آمریکایی و ایرانیِ ارمنی‌تبار، در سال ۱۳۱۹ خورشیدی در تهران به دنیا آمد. او از شناخته‌شده‌ترین پژوهشگران تاریخ معاصر ایران به‌شمار می‌رود و بخش مهمی از آثارش به بررسی تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران در سده‌ی بیستم اختصاص دارد. آبراهامیان تا کلاس سوم ابتدایی در ایران تحصیل کرد و سپس در سال ۱۳۲۹، به تصمیم پدر و مادرش، برای ادامه‌ی تحصیل به یک مدرسه‌ی شبانه‌روزی در بریتانیا فرستاده شد. او در سال ۱۳۴۲ تحصیلات خود را در رشته‌ی تاریخ اروپا در دانشگاه آکسفورد به پایان رساند و مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد دریافت کرد. پس از مهاجرت به ایالات متحده، تحصیلات خود را ادامه داد و در سال ۱۳۴۸ از دانشگاه کلمبیا دکترای تاریخ گرفت.

آبراهامیان در دهه‌ی ۱۹۷۰ میلادی در کنار فعالیت‌های دانشگاهی، در جریان‌های سیاسی مخالف حکومت محمدرضا پهلوی نیز فعال بود. او از اعضا و فعالان کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی بود؛ تشکلی که از مخالفان حکومت پهلوی در خارج از ایران حمایت می‌کرد. آبراهامیان همچنین در سال ۱۳۵۴ خورشیدی، برابر با ۱۹۷۶ میلادی، در نیویورک نایب‌رئیس «کمیته برای آزادی هنر و اندیشه در ایران» بود؛ این کمیته در ارتباط با حزب کارگران سوسیالیست ایران فعالیت می‌کرد، حزبی که تحت تأثیر تروتسکیسم قرار داشت. کمیته‌ی مذکور که از سال ۱۳۵۱ به ریاست رضا براهنی و کی بویل فعالیت می‌کرد، در خارج از ایران برای جلب حمایت نهادهای حقوق بشری و افزایش فشار بر حکومت پهلوی تلاش می‌کرد.

فعالیت سیاسی آبراهامیان بر علایق و رویکرد دانشگاهی او نیز تأثیر گذاشت. او در آثار تاریخی خود بیش از آنکه تحولات ایران را صرفاً از منظر عوامل خارجی یا تصمیم‌های سیاسی حکومت‌ها بررسی کند، بر ساختارهای اجتماعی، روابط طبقاتی، تنش‌های اجتماعی و نقش گروه‌های مختلف جامعه در شکل‌گیری تحولات سیاسی تأکید دارد. در این رویکرد، تحولات سیاسی در پیوند با تغییرات اجتماعی و اقتصادی بررسی می‌شوند و جنبش‌ها و جریان‌های سیاسی نیز تا حد زیادی براساس پایگاه اجتماعی و منافع گروه‌های مختلف تحلیل می‌شوند. یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که در شکل‌گیری نگاه آبراهامیان به تاریخ معاصر ایران نقش داشت، بحران نفت در سال‌های ۱۹۵۱ تا ۱۹۵۳ و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ است. او گفته است که برداشتش از ایران بیش از هر چیز تحت تأثیر این دوره شکل گرفته است. توجه ویژه‌ی او به کودتای ۲۸ مرداد در نوشته‌ها و مواضع عمومی‌اش نیز دیده می‌شود. برای نمونه، در سال ۱۹۸۶، پس از انتشار خبر درگذشت لوی دابلیو. هندرسون، سفیر وقت آمریکا در ایران، در نیویورک تایمز به این روزنامه اعتراض کرد که در گزارش خود به نقش هندرسون در کودتای ۲۸ مرداد اشاره نکرده است. این واکنش بخشی از نگاه انتقادی آبراهامیان به نقش قدرت‌های خارجی در تحولات سیاسی ایران بود.

آبراهامیان سابقه‌ی تدریس در دانشگاه‌های پرینستون و آکسفورد را دارد و در آنجا تاریخ ایران تدریس کرده است. او بعدها در کالج باروک دانشگاه شهری نیویورک به تدریس تاریخ جهان و خاورمیانه پرداخت و به‌عنوان استاد ممتاز تاریخ این دانشگاه شناخته شد. او همچنین عضو انجمن مطالعات خاورمیانه‌ی آمریکای شمالی و انجمن تاریخ آمریکا بوده است. در سال ۲۰۱۰ نیز به عضویت فرهنگستان هنر و علوم آمریکا انتخاب شد؛ انتخابی که از مهم‌ترین افتخارات دانشگاهی او به‌شمار می‌رود.

نخستین اثر مهم آبراهامیان، «ایران بین دو انقلاب» است که نخستین‌بار در سال ۱۹۸۲ منتشر شد. این کتاب با بررسی تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران از دوران مشروطه تا انقلاب اسلامی، نقش گروه‌های اجتماعی، احزاب و جریان‌های سیاسی را در تحولات معاصر ایران بررسی می‌کند و به یکی از آثار شناخته‌شده‌ی مطالعات تاریخ معاصر ایران تبدیل شده است. پس از انتشار این کتاب، جایگاه آبراهامیان در میان پژوهشگران تاریخ معاصر ایران بیش از پیش تثبیت شد. از دیگر آثار مهم او می‌توان به «تاریخ ایران مدرن» و «بحران نفت در ایران: از ناسیونالیسم تا کودتا» اشاره کرد.

نظر افراد و مجله‌ های مشهور درباره یرواند آبراهامیان

آبراهامیان در میان پژوهشگران تاریخ ایران معاصر جایگاه برجسته‌ای پیدا کرده است. از او به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تاریخ‌نگاران ایران معاصر و یکی از برجسته‌ترین تاریخ‌نگاران ایرانی نسل خود یاد شده است. منصور فرهنگ آثار او را منبعی مهم برای پژوهشگران و خوانندگان عمومی دانسته است. فرد هالیدی در سال ۱۹۹۵ در نشریه‌ی Iranian Studies نوشت که آبراهامیان پیش از آن خود را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نویسندگان درباره‌ی ایران قرن بیستم تثبیت کرده است. اریک هوگلند نیز در سال ۲۰۰۰ آثار او را عاملی برای تثبیت اعتبارش به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین پژوهشگران تاریخ اجتماعی ایران در قرن بیستم دانست. همچنین رضا افشاری در سال ۲۰۰۲ تأکید کرد که آبراهامیان از زمان انتشار «ایران بین دو انقلاب» به یکی از تأثیرگذارترین تاریخ‌نگاران ایران معاصر تبدیل شده است. در مقابل، برخی منتقدان تأکید کرده‌اند که رویکرد سیاسی و ایدئولوژیک آبراهامیان می‌تواند بر نحوه‌ی تفسیر او از برخی وقایع تاریخی تأثیر گذاشته باشد.

بخشی از کتاب بحران نفت در ایران

«اسناد جدید فروس شامل ۳۷۵ سند است که در مجموع هزار صفحه می‌شود. این مجموعه دربرگیرنده‌ی مجموعه‌ی گسترده‌ای از تلگرام و تلگراف، گزارش، یادداشت، صورت‌جلسات و گزارش‌های روزانه و سایر مکاتبات میان وزارت خارجه و سفارت ایالات متحده‌ی آمریکا و نیز مکاتبات و مراسلات هیئت دولت آمریکا، سازمان سیا و شورای امنیت ملی آمریکا ــ به‌ویژه اسناد سالانه و ادواری ارزیابی اطلاعات ملی ــ است. بنابراین، تعجب ندارد که این اسناد اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی سیاست‌های این دوره ــ به‌ویژه مداخله‌ی آمریکا در ایران ــ در اختیار قرار می‌دهد. بر این اساس می‌توان گفت مقصود این کتاب عمدتاً معطوف به گشودن رازهای سیاست آمریکا در قبال ایران طی آن ماه‌های پرمناقشه است و وارد بحث‌های مربوط به نقش بحران نفت در جنگ سرد و جزئیات کودتای مرداد ۱۳۳۲ نخواهد شد. موضوع نخست به‌طور گسترده در آثار دیگر مورد بررسی قرار گرفته است و احتمالاً تا باز شدن بایگانی‌های اسناد اتحاد جماهیر شوروی نکته‌ی تازه‌ای برای آشکار شدن وجود نخواهد داشت. جزئیات مربوط به کودتا نیز به‌طور گسترده توسط تاریخنگاران ایران بررسی شده است. این کتاب، به‌جای تکرار روایت‌های کودتا و جنگ سرد، به نکات تازه‌ای می‌پردازد که این اسناد از سیاست آمریکا در قبال ایران برملا می‌سازند، سیاست‌هایی که در نهایت به کودتا منجر شد.»