کتاب مشروطیت ایران و رمان فارسی (جلد دوم)

در جلد دوم «مشروطیت ایران و رمان فارسی»، مسعود کوهستانی‌نژاد، سه رمان «عروسی مهرانگیز» اثر یحیی میرزا اسکندری، «گل‌آقا- گل تاج» نوشته ابوالقاسم سروش و «یادبود» اثر عبدالحسین هژیر را بررسی کرده‌است. بخشی از رمان «عروسی مهرانگیز» اثر یحیی‌میرزا اسکندری از هنرمندان مبارز عصر مشروطه را می‌خوانید. او در این رمان وقایع سیاسی را با رویدادهای رمانتیک و عاشقانه درهم آمیخته و رمانی سرتاپا شور و احساس از خود به یادگار گذاشته‌است: یکی از روزهای آخر برج ثور ۱۳۰۵ که هوا در غایت لطافت و طبیعت در منتها درجه سکون بود، در منزل مهرانگیز جمعیتی آمد و رفت می‌نمودند. از روی تمام آیندگان و روندگان آثار بشاشت و خوشدلی ظاهر بود. جمعیت کم‌کم از مرد و زن چه در حیاط عمارت و چه در باغ مملو شده و تماماً در وجد و طرب بودند. دسته از موزیک در وسط باغ حلقه زده مشغول زدن مقامات دلنواز بوده و مردم را به وجد و طرب می‌آوردند. توجه تمام مردم به تالاری از عمارت بود که اغلب از مهمانان در آنجا مجتمع می‌شدند. معلوم بود واقعه‌ای که می‌خواهد در این عمارت بگذرد مرکز آن در آن تالار است. اغلب تماشاچیان خود را می‌خواستند به زحمت به آن طرف برسانند و آنجا را تماشا نمایند. جمعی که کنجکاوی خود را به منتهی درجه رسانیده و تحصیل اطلاعاتی که بایستی بکنند، از آن تالار کرده بودند؛ مراجعت می‌کردند. از این رفت و آمد، دو جریان حاصل شده بود یعنی اگر بتوانیم این دو حرکت متضاد را تشبیه به رودخانه نماییم، می‌توان جریان و ضد جریان نامید. اگر کسی در نقطه مرتفعی می‌ایستاد و این ازدحام مردم را ملاحظه می‌نمود، می‌توانست آن را تشبیه به موجی نماید، که از دو در باغ وارد شده، در دیوارهای اطراف عمارت منکسر شده و از درهای دیگر عمارت خارج می‌شدند. چه بسا اشخاصی که اختیار از دستشان بیرون رفته و در وسط این اجتماع مانند کشتی که گرفتار امواج شده، بلا اراده به این طرف و آن طرف می‌رفتند.