کتاب مشروطیت ایران و رمان فارسی (جلد سوم)

جلد سوم «مشروطیت ایران و رمان فارسی» مسعود کوهستانی نژاد به یکی از رمان‌های فارسی به نام «غیاث خشت مال» اثر میرزا عیسی‌خان رشتی می‌پردازد. عیسی‌خان رشتی که به دلیل انتشار جریده سروش در شهر رشت در اوان پیروزی سیاسی انقلاب مشروطه، به میرزا عیسی خان سروش ملقب شد، از جمله نویسندگانی بود که در رویدادها و حوادث مشروطیت شرکت کرده و از نزدیک تحولات و فراز و نشیب‌های آن را درک کرده بود. او پس از مدتی از کار روزنامه‌نگاری کنار رفته و به جمع دیوانیان و دولتیان می‌پیوندد. خدمات شایان او در سمت‌های مختلفش، به اندازه‌ای بود که در سال ۱۳۲۸ و به هنگام تشکیل نخستین دوره مجلس سنا، شاه را قانع سازد تا او را جزو سناتورهای انتصابی از گیلان، معرفی کند.‌ صرف‌نظر از این سابقه سیاسی و اداری، عیسی خان سروش با تالیف رمان غیاث خشتمال، یکی از بزرگ‌ترین و شاید بتوان گفت قله رمان‌نویسی عصر مشروطیت را به یادگار گذاشت: در قصبه لنجان چند فرسخی اصفهان مرد خشت‌مالی الیاس نام سکونت داشت که به سعی بازو، وجه کفافی حاصل و به صعوبت معیشت می‌کرد و نظر به بزرگی روح و غنای طبع از زندگانی پر از زجر و زحمت خود خوشوقت و شاکر و خم کردن گردن را پیش دونان از بهر دو نان، دون مناعت فطری خود می‌دانست. هر که نان از عمل خویش خورد منت از حاتم طایی نبرد با اینکه چند بار برای او پاهای خوب افتاده و بخت مساعد به او رو کرده بود و به سهولت می‌توانست خویشتن را آسوده نماید، اعتناء به آن عوالم نکرده و دست از شغل و پیشه و زندگانی حقیرانه خود برنداشت. با وجود بینوایی رو سیه بادم چو ماه گر قبول فیض خورشید بلند اختر کنم