کتاب میزانژو و میزانژست

کتاب میزانژو و میزانژست با عنوان اصلی Mise en jeu and mise en geste نوشته سرگئی آیزنشتاین و ترجمه حسام نصیری و یکی از جلدهای مجموعه‌ی کینو‌ـ‌آگورا (Kino-Agora) است که نشر لگا آن را منتشر کرده است. این کتاب متنی فشرده و تحلیلی از واپسین نوشته‌های آیزنشتاین درباره‌ی میزانسن، بازیگری و سازمان‌دهی کنش در سینما و تئاتر ارائه داده است. نویسنده در این اثر مفاهیم تازه‌ای مانند میزانژو، میزانژست و میزان‌کادر را از دل تجربه‌ی عملی و مطالعه‌ی ادبیات و تئاتر استخراج کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب میزانژو و میزانژست اثر سرگئی آیزنشتاین

کتاب میزانژو و میزانژست بخشی از مجموعه‌ای است که با عنوان کینو‌ـ‌آگورا (Kino-Agora) به بازخوانی مفاهیم کلیدی مطالعات سینما می‌پردازد و زیر نظر کریستین کیتلی طراحی شده است. در مقدمه‌ی دبیر این مجموعه، مازیار اسلامی، مجموعه‌ی حاضر در امتداد ایده‌ی ناشر/ متخصص و در پیوند با سنت‌هایی مانند کینو‌ـ‌پراودا از ژیگا ورتوف معرفی شده است؛ جایی که «کینو» به «آگورا» به‌عنوان میدان گفت‌وگو و تفکر جمعی پیوند می‌خورد.

میزانژو و میزانژست نوشته‌ی سرگئی آیزنشتاین در ژانویه‌ی ۱۹۴۸، تنها چند هفته پیش‌ از مرگ او، نوشته شد. این فیلم‌ساز و نظریه‌پرداز مشهور سینما تلاش کرده است تمام جنبه‌های میزانسن را به ایده‌ای واحد و نهفته در ذات موضوع پیوند دهد و آن را به «متنی خوانا» تبدیل کند. آیزنشتاین در این کتاب سه مفهوم را از هم تفکیک کرده است؛ میزانژو به‌معنای انتقال تعامل انگیزه‌ها به سکانسی از کنش‌ها، میزانژست به‌معنای تبدیل شخصیت به ژست و میزان‌کادر به‌معنای بازآفرینی تأثیرات متنی شاعرانه از طریق ترکیب‌بندی نما.

کتاب میزانژو و میزانژست علاوه‌بر پیشگفتار مترجم انگلیسی، سرگئی لوچین، نمونه‌های متعددی از تحلیل صحنه‌ها در ادبیات و تئاتر، از داستایوفسکی تا بالزاک، ارجاع به سنت استانیسلاوسکی و روان‌کاوی فروید را در خود جای داده است. این کتاب در قالب مجموعه‌ی کینو‌ـ‌آگورا توسط نشر لگا منتشر شده است و ساختار آن بر یک مقاله‌ی بلند تحلیلی استوار است که به‌تدریج مفاهیم را از تعریف نظری به تحلیل جزئی حرکت، ژست و چیدمان فضایی گسترش می‌دهد.

خلاصه کتاب میزانژو و میزانژست

زیرمتن و انگیزه‌های پنهان شخصیت‌ها نباید فقط در روان‌شناسی بازیگر بماند؛ بلکه باید در کلیت میزانسن، حرکت، فضا و کادر تجسم پیدا کند. سرگئی آیزنشتاین با الهام از فروید و استانیسلاوسکی نشان می‌دهد چگونه «کنش مستتر» و «زیرمتن» می‌تواند در واحدهای عینی کنش، در طراحی صحنه و در مسیر حرکت بازیگر روی صحنه یا در قاب سینما متجسد شود. او ابتدا میزانژو را به‌عنوان انتقال تعامل انگیزه‌ها به کنش تعریف می‌کند و سپس در میزانژست به تحلیل ریزترین حرکات بدن، نگاه و دست می‌پردازد و در ادامه با مثال‌هایی از رمان ابله نوشته‌ی داستایوفسکی و بابا گوریو نوشته‌ی بالزاک نشان می‌دهد چگونه می‌توان متن ادبی را به زنجیره‌ای از اعمال بصری و میزانسن مستدل تبدیل کرد.

چرا باید کتاب میزانژو و میزانژست را بخوانیم؟

کتاب میزانژو و میزانژست امکان نادری برای مواجهه‌ی مستقیم با شیوه‌ی فکرکردن سرگئی آیزنشتاین (فیلم‌ساز و نظریه‌پرداز مشهور سینمای روسیه و جهان) درباره‌ی میزانسن، بازیگری و فضا فراهم کرده است. خواننده‌ی این اثر می‌بیند که چگونه می‌توان از یک جمله‌ی ادبی یا یک موقعیت نمایشی به طرح دقیق حرکت، ژست و چیدمان صحنه رسید و زیرمتن را در سطح تصویر و کنش عینی خوانا کرد.

خواندن کتاب میزانژو و میزانژست را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران سینما، تئاتر و مطالعات اجرا، به فیلم‌سازان و کارگردانان علاقه‌مند به طراحی میزانسن و کسانی پیشنهاد می‌شود که درگیر تحلیل صحنه، بازیگری و نسبت متن ادبی با تصویر و کنش هستند.

درباره سرگئی آیزنشتاین

سرگئی آیزنشتاین (Sergei Eisenstein) کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس، تئوریسین برجسته‌ی سینما و تدوین‌گر نام‌دار اهل اتحاد جماهیر شوروی بود که به‌عنوان یکی از پایه‌گذاران مکتب مونتاژ و یکی از بزرگ‌ترین فیلم‌سازان تاریخ شناخته می‌شود. او در ۲۳ ژانویه‌ی ۱۸۹۸ در شهر ریگا، پایتخت لتونی و در خانواده‌ای با ریشه‌های متنوع متولد شد. سرگئی که تنها فرزند خانواده بود و در شش‌سالگی طی سفری به پاریس برای نخستین‌بار با سینما آشنا شد، کودکی خود را در تنهایی سپری کرد. تنها همدم او زنی بود که از او پرستاری می‌کرد. این هنرمند سینما از همان طفولیت دلبستگی شدیدی به هنر نقاشی داشت. این علاقه تا پایان عمر همراهش ماند.

آیزنشتاین پس از انقلاب به‌عنوان تکنیسین به ارتش سرخ پیوست و با کشف استعدادهای هنری‌اش به واحد تئاتر جبهه‌ی غرب منتقل شد تا به طراحی قطارهای تبلیغاتی بپردازد. او پس از خروج از ارتش در سال ۱۹۲۰ وارد جنبش تئاتر پیشرو شد و کوشید نمایش‌هایی شوک‌آور و ملهم از ساختار سیرک خلق کند، اما با احساس محدودیت در تئاتر، راهی دنیای سینما شد تا به خلق هنری انقلابی و بدون مصالحه بپردازد.

او در سال ۱۹۲۴ اولین فیلم بلند خود به نام «اعتصاب» را ساخت که با استقبال روزنامه‌ی پراوادا روبه‌رو شد؛ اثری که به‌جای قهرمان فردی بر قهرمانان جمعی تکیه داشت. آیزنشتاین تئوری مونتاژ خود را که واجد شهرتی جهانی است، نه صرفاً به هم چسباندن صحنه‌ها، بلکه همجوارکردن دو نمای مستقل برای خلق معنایی جدید در ذهن مخاطب می‌دانست؛ ایده‌ای که آن را از خط‌نویسی ترکیبی ژاپنی الهام گرفته بود.

شاهکار بعدی سرگئی آیزنشتاین، فیلم «رزمناو پوتمکین» در سال ۱۹۲۵ شهرتی جهانی برایش رقم زد که بعدها در نظرسنجی مجله‌ی سایت اند ساند در جایگاه ۵۴ قرار گرفت. او در سال ۱۹۲۷ فیلم «اکتبر» را با استفاده از مونتاژ نمادین ساخت، اما با تغییر جو سیاسی و حذف تروتسکی، فیلمش به روشنفکرانه‌بودن متهم شد و اثر بعدی‌اش یعنی «کهنه و نو» نیز با سانسور شدید مواجه گردید.

سفر سرگئی آیزنشتاین به اروپا و آمریکا در سال ۱۹۲۸ و آشنایی‌اش با چاپلین و دیزنی دستاوردی نداشت و پروژه‌ی پرشور او در مکزیک به نام «زنده باد مکزیک» نیمه‌تمام رها و بدون حضور او تدوین شد که روحیه‌اش را به‌شدت تضعیف کرد. پس از بازگشت به شوروی در سال ۱۹۳۲ با بدگمانی مقامات مواجه شد و بیشتر به تدریس سینما پرداخت (به طوری که بوریس کیمیاگرف از شاگردان او شد). فیلم صامت او به نام «بژین مدوف» در سال ۱۹۳۶ به‌دلیل مضامین خانوادگی و تغییر سیاست‌های دولتی توسط مقامات تخریب و توقیف شد. فیلم بعدی او «الکساندر نوسکی» (۱۹۳۸) ابتدا تحسین شد، اما با توافق استالین و هیتلر به محاق رفت و تنها با آغاز جنگ جهانی دوم اجازه‌ی پخش یافت.

آخرین پروژه‌ی سرگئی آیزنشتاین، سه‌گانه‌ی «ایوان مخوف» بود که قسمت اول آن در ۱۹۴۴ جایزه‌ی استالین را نصیبش کرد، اما قسمت دوم به‌دلیل ارائه‌ی تصویری از زوال حکومت استالین توقیف شد و راش‌های قسمت سوم نیز از بین رفت. آیزنشتاین در سال‌های پایانی به نگارش نظریات سینمایی خود پرداخت که حاصل آن کتاب‌هایی چون «فرم فیلم»، «شکل سینما»، «معنای سینما»، «به‌سوی نظریه‌ای در باب مونتاژ»، «میزانژو و میزانژست» و «یادداشت‌های یک کارگردان فیلم» بود. او پس از تحمل چند عارضه‌ی قلبی، سرانجام در ۱۱ فوریه‌ی ۱۹۴۸ در ۵۰سالگی بر اثر عارضه‌ی قلبی در آپارتمانش در مسکو درگذشت و خاکسترش در گورستان نوودویچی به خاک سپرده شد.

جوایز و افتخارات نویسنده

سرگئی آیزنشتاین دو جایزه‌ی استالین را دریافت کرد؛ در سال ۱۹۴۱ برای فیلم «الکساندر نوسکی» (۱۹۳۸) و در سال ۱۹۴۶ برای نخستین فیلم از مجموعه‌ی «ایوان مخوف» (۱۹۴۴). او همچنین عنوان هنرمند افتخاری جمهوری سوسیالیستی فدراتیو شوروی روسیه (RSFSR) را در سال ۱۹۳۵، نشان لنین را در سال ۱۹۳۹ برای فیلم «الکساندر نوسکی» (۱۹۳۸) و نشان افتخار (Order of the Badge of Honour) را دریافت کرد.

بخشی از کتاب میزانژو و میزانژست

«میزانسن مستدل

خیلی وقت پیش __ در اوایل دههٔ سی __ در یکی از کلاس‌های کارگردانی خود در مؤسسهٔ فیلم یک تمرین فیلم‌نامه‌نویسی را براساس متنی از بابا گوریو (۳۵-۱۸۳۴)(۹) از انوره دو بالزاک به دانشجویانم پیشنهاد کردم.

متن مورد بحث مربوط به یکی از آن بخش‌های فراموش‌نشدنی در رمان است که هرکسی که آن را حتی یک بار خوانده باشد به راحتی تصدیق خواهد کرد.

من به صحنهٔ دستگیری زندانی فراری مرموز و بسیار قدرتمند به نام ترومپ لا مورت («کلک‌الموت») اشاره می‌کنم که به‌عنوان یک شخصیت فرضی، فروشنده‌ای خوش‌طینت و خوشگذران به نام موسیو ووترن پانسیونِ درخور و آبرومند مادام ووکر زندگی می‌کرده است.

این قسمت به‌دلیل محکومیت جسورانهٔ جامعهٔ بورژوازی معروف است که توسط آن نابغهٔ جهنمی و رهبر دنیای تبهکاران علیه دنیای جنایت‌کارانه‌ترین بانک‌داران و سرمایه‌داران شیاد ارائه شده است.

در اینجا __ با چند حذف __ بخش اصلی آن قسمت آورده شده است که از دانشجویانم خواسته شد تا آن را به میزانسن تبدیل کنند.

بیانشون گفت: «جداً، ها! خانم میشونو پریروز از یک آقایی حرف می‌زد که لقبش "کلک‌الموت" بود؛ برای شما همچون لقبی مناسب است.»

این گفته چون آذرخشی بر ووترن اثر کرد: رنگش پرید و تنش لرزید، نگاه مغناطیسی‌اش چون پرتویی از خورشید بر روی خانم میشونو افتاد، سنگینی این غیظ انگار پاهای پیردختر را شکست. خود را روی صندلی انداخت. پوآره به‌سرعت پیش رفت و میان او و ووترن ایستاد، فهمید که خانم میشونو در خطر است، بس که صورت زندانی با پس‌رفتن نقاب خوش‌دلانه‌ای که سرشت واقعی‌اش را پنهان می‌کرد آشکارا مهیب شد. پانسیونی‌ها همه مات ماندند، بی‌آنکه هنوز از این درام چیزی بفهمند. در این هنگام، صدای قدم‌های چندین نفر و آوای تفنگ‌های چند سرباز که به سنگفرش کوچه می‌خورد شنیده شد. در لحظه‌ای که کولن ماشین‌وار پنجره‌ها و دیوارها را نگاه می‌کرد تا راه فراری پیدا کند، چهار مرد به در سالن رسیدند. اولی رئیس پلیس امنیتی و سه نفر دیگر افسر شهربانی بودند.

یکی از افسرها گفت: به نام قانون و شاه.

گفته‌هایش میان همهمهٔ حیرت‌زدهٔ حاضران گم شد.»