کتاب نقد قوه حکم

کتاب نقد قوه حکم (Critique of Judgment) نوشته ایمانوئل کانت، حلقه‌ی واسط میان نقد عقل محض و نقد عقل عملی را توضیح می‌دهد و جای قوه حکم را در دستگاه فکری کانت روشن می‌کند. کانت در این کتاب در مورد نسبت فهم، عقل، احساس لذت و الم، ذوق، زیبایی، والایی و غایت‌مندی طبیعت بحث می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه قوه حکم میان طبیعت و آزادی پیوند برقرار می‌کند. نشر نی این رساله را با ترجمه عبدالکریم رشیدیان منتشر کرده است. نسخه الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب نقد قوه حکم

کتاب نقد قوه حکم سومین بخش از پروژه‌ی نقدی کانت است که پس از نقد عقل محض و نقد عقل عملی جای خالی قوه حکم را در میان فهم و عقل پر می‌کند. کانت در این کتاب نشان می‌دهد که قوای نفس به سه دسته‌ی قوه شناخت، احساس لذت و الم و قوه میل تقسیم می‌شوند و هر یک اصول پیشین خاص خود را دارند. این اثر، گذار از فلسفه‌ی نظری به فلسفه‌ی اخلاق را ممکن می‌سازد و پیوستگی سه نقد را در قالب یک ساختمان واحد فکری نشان می‌دهد. 

در کتاب نقد قوه حکم ساختار کلی بر دو بخش اصلی استوار است: نقد قوه حکم زیباشناختی و نقد قوه حکم غایت‌شناختی. در بخش نخست، کانت به احکام ذوقی، مفهوم زیبایی و والایی، بی‌علاقگی لذت زیباشناختی، کلیت ذهنی حکم ذوقی، حس مشترک، نسبت زیبایی و خیر و جایگاه نبوغ و ایده‌های زیباشناختی می‌پردازد. در بخش دوم، مفهوم غایت‌مندی طبیعت، تمایز غایت‌مندی صوری و عینی، غایت طبیعی، موجودات سازمند، فن یا تکنیک طبیعت، نسبت مکانیسم و غایت‌شناسی و ایده‌ی غایت واپسین و غایت نهایی بررسی شده است. 

کتاب در عین تحلیل مفصل احکام زیباشناختی و غایت‌شناختی، جایگاه انسان را به‌ عنوان غایت نهایی و واپسین طبیعت و نسبت آن با ایده‌ی خدا و الهیات اخلاقی توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه قوه حکم حلقه‌ای است که جهان طبیعت و جهان اختیار را در افق یک فرولایه‌ی فوق‌محسوس به هم پیوند می‌دهد. نقد سوم کانت به دلیل رویکرد انقلابی‌اش در تعریف هنر، نبوغ و نسبت میان انسان و طبیعت، تأثیری شگرفی بر شکل‌گیری مکتب رمانتیسم آلمانی و کل فلسفه قاره‌ای در قرون بعدی بر جای گذاشت.

خلاصه کتاب نقد قوه حکم

کتاب نقد قوه حکم به این پرسش مرکزی می‌پردازد که آیا قوه حکم نیز مانند فهم و عقل دارای اصول پیشین مخصوص به خود است و این اصول چه نسبتی با احساس لذت و الم و با شناخت طبیعت دارند. کانت در بخش زیباشناسی نشان می‌دهد که حکم ذوقی درباره‌ی زیبا و والا نه صرفاً امری شخصی، بلکه دارای کلیت ذهنی و داعیه‌ی توافق همگانی است و بر هماهنگی آزاد متخیله و فاهمه و حس مشترک استوار است. 

در ادامه، نسبت زیبایی و خیر، نقش نبوغ و ایده‌های زیباشناختی و نمادگرایی طبیعت تحلیل می‌شود. در بخش غایت‌شناسی، مفهوم غایت‌مندی طبیعت، موجودات آلی، غایت طبیعی، غایت واپسین و غایت نهایی طرح شده و نشان داده می‌شود که چگونه ایده‌ی غایت‌مندی، بدون تبدیل‌شدن به اصل جزمی، راهنمای تأمل درباره‌ی طبیعت و پیونددهنده‌ی قلمرو پدیدار و اختیار است.

چرا باید کتاب نقد قوه حکم را بخوانیم؟

نقد قوه حکم امکان آشنایی نزدیک با حلقه‌ی میانی دستگاه فکری کانت را فراهم می‌کند؛ جایی که زیبایی، والایی، ذوق، غایت‌مندی طبیعت و ایده‌ی غایت نهایی در کنار هم قرار گرفته‌اند. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه از دل تحلیل احکام زیباشناختی و غایت‌شناختی می‌توان نسبت طبیعت، آزادی، اخلاق و الهیات را در افق واحدی بازاندیشی کرد.

خواندن کتاب نقد قوه حکم را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی نقد قوه حکم به دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، به‌ویژه علاقه‌مندان به فلسفه‌ی کانت، زیباشناسی و غایت‌شناسی پیشنهاد می‌شود. همچنین به کسانی توصیه می‌شود که در پی فهم پیوند میان طبیعت، اخلاق، هنر و ایده‌ی غایت‌مندی در سنت فلسفی مدرن هستند.

درباره ایمانوئل کانت

ایمانوئل کانت (Immanuel Kant) (۱۷۲۴-۱۸۰۴)، از چهره‌های محوری عصر روشنگری، در شهر کونیگسبرگِ پروس شرقی در خانواده‌ای متوسط و پایبند به آیین لوتری متولد شد. او پرورش‌یافته‌ی محیطی با انضباط سخت‌گیرانه بود که تمرکز آموزشی آن بر زبان لاتین و آموزه‌های دینی قرار داشت؛ نظمی که در سراسر زندگی او تداوم یافت، تا جایی که معروف است شهروندان کونیگسبرگ ساعت‌های خود را با زمان پیاده‌روی روزانه‌ی او تنظیم می‌کردند. کانت تحصیلات عالی خود را در رشته‌های فلسفه و ریاضیات در دانشگاه کونیگسبرگ به پایان رساند و پس از چند سال تدریس خصوصی، در سال ۱۷۷۰ به عنوان استاد کرسی منطق و مابعدالطبیعه‌ی همین دانشگاه منصوب شد و با وجود پیشنهادهای کاری متعدد از سوی سایر مراکز علمی، تا پایان عمر در زادگاه خود باقی ماند.

آثار نظام‌مند کانت که حوزه‌های معرفت‌شناسی، متافیزیک، اخلاق و زیبایی‌شناسی را دربرمی‌گیرد، تحولی اساسی در فلسفه‌ی مدرن ایجاد کرد. کارنامه‌ی فکری او شامل دو دوره‌ی متمایز است: دوره‌ی پیش از نقدی؛ کانت تا پیش از ۳۰ سالگی آثاری در حوزه‌های فیزیکِ لایبنیتسی، زمین‌شناسی و شیمی نوشت و در ۳۱ سالگی با انتشار رساله‌ی «منشأ کیهان»، برای نخستین‌ بار فرضیه‌ی سحاب ستاره‌ای را صورت‌بندی کرد. و دوره‌ی نقدی؛ این دوران با انتشار سه اثر جریان‌ساز مشخص می‌شود؛ کتاب «نقد عقل محض» که به سنجش توانایی‌های شناخت بشری می‌پردازد، «نقد عقل عملی» در حوزه‌ی فلسفه‌ی اخلاق و «نقد قوه حکم» در زمینه‌ی زیباشناسی و غایت‌شناسی.

درباره عبدالکریم رشیدیان

عبدالکریم رشیدیان، (متولد ۱۳۲۷)، پژوهشگر، مترجم و استاد فلسفه‌ی معاصر است. او ابتدا مدرک کارشناسی خود را در رشته‌ی شیمی (۱۳۴۸) اخذ کرد و سپس برای ادامه‌ی تحصیل عازم فرانسه شد. رشیدیان در فرانسه مسیر آکادمیک خود را به حوزه‌ی علوم انسانی تغییر داد و دوره‌های کارشناسی و کارشناسی‌ارشد فلسفه را در دانشگاه پاریس سپری کرد؛ وی سرانجام در سال ۱۳۵۷ موفق به دریافت مدرک دکترای فلسفه از دانشگاه سوربن شد و پس از بازگشت به ایران، به عضویت هیئت‌علمی گروه فلسفه‌ی دانشگاه شهید بهشتی درآمد.

کارنامه‌ی پژوهشی و ترجمه‌ای رشیدیان شامل آثار متعددی در حوزه‌ی فلسفه‌ی غرب، به‌ویژه پدیدارشناسی و فلسفه‌ی مدرن و پست‌مدرن است. او در سال ۱۳۸۵ برای تألیف کتاب «هوسرل در متن آثارش» برنده‌ی جایزه‌ی کتاب سال در بخش فلسفه شد؛ همچنین دو ترجمه‌ی دیگر او، یعنی کتاب «نقد قوه حکم» اثر ایمانوئل کانت و مجموعه‌مقالات «از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم»، هم به عنوان آثار برگزیده‌ی کتاب سال انتخاب شدند.

بخشی از کتاب نقد قوه حکم

«اگر فلسفه را تا جایی که مشتمل است بر اصول شناخت عقلی اشیا به کمک مفاهیم (نه صرفاً اصول صورت اندیشه به طور کلی با قطع نظر از تمایز متعلقات آن، نظیر منطق) به شیوهٔ معمول به نظری و عملی تقسیم کنیم به نحوی کاملاً صحیح عمل کرده‌ایم. اما در این صورت مفاهیم نیز که متعلقشان را در اختیار اصول این شناخت عقل قرار می‌دهند باید نوعاً مختلف باشند، زیرا در غیر این صورت هیچ تقسیمی را که همیشه اختلافی میان اصول شناخت عقلی متعلق به اجزای مختلف یک دانش را پیش‌فرض می‌گیرد، جایز نمی‌کردند.

اما فقط دو قسم مفهوم وجود دارد که پذیرای این‌همه اصول مختلفِ [مربوط به] امکان متعلقات خود هستند، یعنی مفاهیم طبیعی و مفهوم اختیار. اولی شناخت نظری بر طبق اصول پیشین را ممکن می‌سازد؛ اما دومی در نسبت با این شناخت نظری فقط حامل اصلی سلبی (یعنی اصل اختلاف صرف) در مفهوم خویش است، اما در مقابل، قضایایی بنیادی علم می‌کند که [حیطهٔ] ایجاب اراده را گسترش داده و بنابراین [قضایای] عملی خوانده می‌شوند. پس فلسفه به‌درستی به دو جزء که از نظر اصولشان کاملاً مختلف‌اند تقسیم می‌شود یعنی به جزء نظری یا فلسفهٔ طبیعت و جزء عملی یا فلسفهٔ اخلاق. (زیرا قانون‌گذاری عملی عقل موافق با مفهوم اختیار به این نام خوانده خواهد شد.) اما تاکنون سوءاستعمال زیادی از این اصطلاحات در تقسیم‌بندی اصول مختلف و درنتیجه در تقسیم‌بندی خود فلسفه نیز شایع بوده است، زیرا [امر] عملی موافق با مفاهیم طبیعی با [امر] عملی موافق با مفهوم اختیار، یکسان پنداشته شده‌اند، و همین‌طور هم تحت همین عناوین فلسفهٔ "نظری" و "عملی" تفکیکی قائل شده‌اند که در واقع هیچ‌چیز توسط آن تفکیک نشده است. (زیرا هر دو جزء می‌توانند اصولی یکسان داشته باشند.)»