کتاب فلسفه ذن بودیسم

کتاب فلسفه ذن بودیسم (The Philosophy of Zen Buddhism) نوشته بیونگ چول هان، به‌ جای معرفی ذن به‌ عنوان مجموعه‌ای از آموزه‌های کلی، آن را در گفت‌وگو با فلسفه‌ی غرب می‌گذارد و از خلال مفاهیمی مثل عدم، تُهیّت، مراقبه، هایکو و ذهن روزمره، به پرسش‌هایی درباره‌ی وجود، مرگ، رهایی و نسبت انسان با جهان نزدیک می‌شود. هان، ذن را در نسبت با فیلسوفانی همچون هگل، هایدگر، دکارت و نیچه قرار می‌دهد و امکان بررسی نسبت میان فلسفه، مراقبه، زبان و تجربه‌ی زیسته را می‌دهد. سمانه آسمانی این کتاب را ترجمه کرده، محمدمهدی اردبیلی آن را ویراستاری نموده و نشر لگا آن را به انتشار رسانده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فلسفه ذن بودیسم

کتاب فلسفه ذن بودیسم نوشته‌ی بیونگ چول هان تلاشی است برای نزدیک‌شدن به ذن از مسیر فلسفه، بی‌آنکه سکوت، ایجاز و دشواری‌های زبانیِ آن نادیده گرفته شود. هان، ذن را صرفاً یک سنت مراقبه‌ای معرفی نمی‌کند، بلکه آن را میدان برخورد و سنجش با دستگاه‌های مفهومیِ فلسفه‌ی غرب قرار می‌دهد. از همان آغاز، بحث بر سر بی‌اعتمادی ذن به زبان و تفکر مفهومی شکل می‌گیرد؛ با این‌ حال متن نشان می‌دهد که همین فاصله‌گرفتن از زبان، خود می‌تواند موضوع تأمل فلسفی باشد. در این مسیر، هایکوها فقط زینت متن نیستند، بلکه حال‌وهوای هر بخش را می‌سازند و به مفاهیمی مثل سکوت، حضور و ناپایداری بُعدی حسی می‌دهند.

کتاب فلسفه ذن بودیسم در فصل‌های گوناگون، ذن را در برابر نام‌هایی چون هگل، هایدگر، دکارت، لایب‌نیتس، شوپنهاور، نیچه و مایستر اکهارت قرار می‌دهد و از دل این سنجش‌ها، تفاوتی بنیادی را روشن می‌کند: تفاوت میان جوهر و تهیّت، میان سوژه و نه‌من، میان اراده و رهاشدگی و میان جست‌وجوی بنیاد و سکونت در بی‌بنیادی. فصل‌هایی مانند دینی بدون خدا و تهیّت نشان می‌دهند که بیونگ چول هان چگونه برداشت‌های رایج فلسفه‌ی غرب از خدا، ذات، قدرت و سوبژکتیویته را در پرتو ذن بازخوانی می‌کند. 

در کنار این بحث‌های مفهومی، متن به موضوعاتی مثل مرگ، دوست‌داشتن، زیبایی‌شناسی ژاپنی، کوآن، خوردن، نوشیدن و زندگی روزمره نیز پرداخته است؛ یعنی همان جاهایی که ذن از سطح بحث انتزاعی فاصله می‌گیرد و در ساده‌ترین کنش‌ها آشکار می‌شود.

خلاصه کتاب فلسفه ذن بودیسم

کتاب فلسفه ذن بودیسم ذن را از خلال چند محور اصلی بررسی می‌کند: نسبت آن با زبان، معنای عدم و تهیّت، جایگاه مراقبه و تفاوت نگاه ذن با سنت متافیزیکی غرب. نویسنده نشان می‌دهد که مفاهیمی مانند خدا، جوهر، سوژه و اراده در بسیاری از خوانش‌های غربی، توان توضیح تجربه‌ی ذن را ندارند. از همین‌جا بحث به سوی شونیاتا، ذهن روزمره، رهاشدن از خود و نوعی حضور بی‌واسطه در جهان می‌رود.

متن در ادامه با تکیه‌ بر کوآن‌ها، هایکوها و نمونه‌هایی از سنت ذن، نشان می‌دهد که روشن‌شدگی نه در گریز از جهان، بلکه در بازگشت به امور عادی رخ می‌دهد؛ در خوردن، دیدن، راه‌رفتن و بودن. کتاب از این مسیر، تصویری از ذن می‌سازد که در آن بی‌بنیادی، سکوت و تهی‌بودگی به‌ جای نفی جهان، راهی برای آشتی با آن می‌شوند.

چرا باید کتاب فلسفه ذن بودیسم را بخوانیم؟

• این کتاب ذن را در نسبت با فیلسوفانی مانند هگل، هایدگر، دکارت و نیچه بررسی می‌کند و امکان مقایسه‌ی دو سنت فکری را فراهم می‌آورد.
• خواننده با مفاهیمی مثل تهیّت، عدم، نه‌من، مراقبه و ذهن روزمره در بستری دقیق‌تر آشنا می‌شود.
• متن نشان می‌دهد که چگونه مسئله‌های بزرگ فلسفی می‌توانند از دل تجربه‌های عادی مثل خوردن، دیدن و سکوت فهمیده شوند.
• حضور هایکوها و کوآن‌ها به بحث‌های مفهومی بُعدی تصویری و تأمل‌برانگیز می‌دهد.
• کتاب به کسانی کمک می‌کند که می‌خواهند نسبت میان فلسفه، مراقبه، زبان و تجربه‌ی زیسته را جدی‌تر بررسی کنند.

خواندن کتاب فلسفه ذن بودیسم را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب فلسفه ذن بودیسم به این افراد پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به فلسفه‌ی شرق و نسبت آن با سنت فلسفی غرب.
• خوانندگانی که می‌خواهند با اندیشه‌ی بیونگ چول هان فراتر از نقدهای او بر جامعه‌ی مدرن آشنا شوند.
• کسانی که درباره‌ی مفاهیمی مثل تهیّت، عدم، مراقبه و روشن‌شدگی سؤالات جدی دارند.
• مخاطبانی که از متن‌های فلسفیِ فشرده و گفت‌وگوهای بینافرهنگی استقبال می‌کنند.
• علاقه‌مندان به هایکو، زیبایی‌شناسی ژاپنی و پیوند آن‌ها با تأمل فلسفی.

درباره بیونگ چول هان

بیونگ چول هان (Byung-Chul Han) (متولد ۱۹۵۹)، فیلسوف، نظریه‌پرداز فرهنگی و استاد دانشگاه کره‌ای‌آلمانی است. او که در ابتدا در سئول متالورژی خوانده بود، در ۲۲ سالگی بدون آشنایی با زبان آلمانی به آلمان مهاجرت کرد تا ادبیات، الهیات و فلسفه بخواند. او دکترای خود را با رساله‌ای درباره‌ی هایدگر از دانشگاه فرایبورگ دریافت کرد و سال‌ها به عنوان استاد مطالعات فرهنگی و فلسفه در دانشگاه‌هایی چون دانشگاه هنر برلین به تدریس پرداخت.

ایده‌های فکری و فلسفی و مقالات هان نقد نئولیبرالیسم، افشای توهم آزادی در عصر دیجیتال و زوال امر فرساینده و دگرپذیری است. مهم‌ترین کتاب او، «جامعه‌ی فرسودگی»، تأثیر مهمی در حوزه‌ی نظریه‌ی اجتماعی داشت؛ او در این اثر استدلال می‌کند که ما از جامعه‌ی انضباطی فوکویی (که بر پایه‌ی «نباید» و سرکوب بیرونی بود) به جامعه‌ی دستاورد (که بر پایه‌ی «می‌توانی» و خوداستثماری داوطلبانه است) گذر کرده‌ایم، وضعیتی که در آن انسان‌ها همزمان هم قربانی هستند و هم جلاد خود و این امر به اپیدمی افسردگی، اختلال بیش‌فعالی و سندرم فرسودگی شغلی منجر شده است. «روان سیاست»، «سرمایه‌داری و رانه‌ی مرگ»، «احتضار اروس» و «بوی زمان» از دیگر کتاب‌های هان هستند.

بخشی از کتاب فلسفه ذن بودیسم

«هگل در درس‌گفتارهای خود دربارهٔ فلسفهٔ دین مدعی می‌شود جستارمایهٔ دین "تنها خداست و لاغیر". نزد هگل، بودیسم نیز از این قاعده مستثنا نیست. او به‌سادگی مفهوم محوریِ بودیسم، یعنی "عدم"، را با خدا برابر می‌گیرد:

آنچه غایی و برتر است، عدم و نبودن است. این عدم است که به‌تنهایی استقلال راستین دارد؛ تمام فعلیت‌های دیگر، تمام جزئیت‌ها به‌کلی فاقد آنند. همه‌چیز از نیستی سرچشمه گرفته؛ [و] به نیستی بازمی‌گردد. عدم، [یا] نیستی همان امر یگانه است، آغازگاه و سرانجام همه‌چیز ... اینکه لازم است آدمی خدا را با نیستی یکی بداند باید در نخستین نگاه حیرت‌آور باشد، و نزد ما باید غریب‌ترین ایده به نظر برسد. اما اگر بر آن دقیق شویم، این تعریف بدین معناست که خدا مطلقاً هیچ‌گونه تعیّنی نیافته است. خدا نامتعیّن است؛ هیچ نوع از تعیّن‌یافتگی شایستهٔ خدا نیست؛ او امر نامتناهی است. این گزاره معادل این است که بگوییم خدا نفی هر جزئیتی است.»