کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی

کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی (Manet and the Object of Painting) نوشته میشل فوکو و ترجمه صالح نجفی، بر پایه‌ی درسگفتاری شکل گرفته که فوکو در آن به‌ جای زندگی‌نامه‌نویسی یا ستایش مانه، سراغ خود تابلوها می‌رود و نشان می‌دهد چگونه نقاشی‌های مانه سطح بوم، نور و جایگاه بیننده را به مسئله تبدیل می‌کنند. کتاب فقط درباره‌ی چند اثر مشهور نیست، بلکه راهی برای فهم پیوند نقاشی، نگاه و اندیشه‌ی فوکو هم پیش می‌گذارد. نشر لگا این جستارها را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی

کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی نوشته‌ی میشل فوکو از دل یک درسگفتار بیرون آمده و بر چندین تابلوی ادوار مانه تمرکز دارد؛ او تابلوهایی را انتخاب می‌کند تا از خلال آن‌ها نشان دهد مانه چه تغییری در نقاشی غرب پدید آورد. مسئله‌ی اصلی در این بحث، بازنمایی صرف نیست؛ بلکه خودِ بوم، سطح، نور، قاب و نسبت تماشاگر با تصویر به موضوع تبدیل می‌شود.

کتاب در بخش‌های گوناگونش بر سه محور پیش می‌رود: فضای بوم، نورپردازی و جایگاه بیننده. فوکو با رجوع به تابلوهایی مثل ناهار در چمنزار، اُلمپیا، ایستگاه سن‌لازار، پیشخدمت و باری در فولی‌برژه توضیح می‌دهد که مانه چگونه عمقِ توهمی نقاشی کلاسیک را مختل می‌کند و به‌ جای پنهان‌کردن سطح مادی تابلو، آن را آشکار می‌سازد. در این خوانش، نقاشی دیگر فقط پنجره‌ای رو به جهان نیست؛ شیئی است که حضور مادی‌اش بر تجربه‌ی دیدن اثر می‌گذارد. متن کتاب از این جهت فقط شرح چند تابلو نیست، بلکه نوعی تمرین دیدن است؛ تمرینی برای توجه به چیزهایی که معمولاً در نگاه اول پنهان می‌مانند.

کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی فقط گزارشی از نظرهای میشل فوکو درباره‌ی مانه نیست؛ تصویری از شیوه‌ی فکرکردن او هم به دست می‌دهد.

خلاصه کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی

کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی بر این ایده متمرکز است که مانه نقاشی را از توهمِ صرفِ بازنمایی جدا می‌کند و به مادیت خودِ تابلو برمی‌گرداند. فوکو با بررسی چند اثر شاخص نشان می‌دهد که مانه چگونه سطح بوم، خط‌های افقی و عمودی، نور واقعی و موقعیت تماشاگر را وارد متن نقاشی می‌کند. در این خوانش، تابلو فقط تصویری از جهان نیست، بلکه شیئی است که نگاه را هدایت، محدود و حتی سرگردان می‌کند. 

کتاب در کنار تحلیل نقاشی‌ها، بخشی از منطق فکری فوکو را هم روشن می‌سازد؛ منطقی که به‌ جای جست‌وجوی معناهای پنهان، به سازوکارهای دیدن و به آنچه اثر تولید می‌کند توجه دارد.

چرا باید کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نشان می‌دهد چگونه می‌توان به نقاشی از زاویه‌ی سطح بوم، نور و جایگاه بیننده نگاه کرد.
• خواننده با مطالعه‌ی آن درک می‌کند چرا مانه در نظر فوکو نقطه‌ی عطفی در تاریخ نقاشی به‌ شمار می‌آید.
• این اثر پیوند میان اندیشه‌ی فوکو و تحلیل آثار هنری را به‌ شکلی روشن پیش می‌گذارد.
• بحث‌های کتاب کمک می‌کند تابلوهای مشهور مانه فقط به‌ عنوان تصویر دیده نشوند، بلکه به‌ مثابه‌ی سازوکاری برای تولید نگاه فهم شوند.

خواندن کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به نقاشی اروپایی که می‌خواهند آثار مانه را از زاویه‌ای تحلیلی‌تر بررسی کنند.
• خوانندگانی که به اندیشه‌ی میشل فوکو و کاربرد آن در هنر علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران هنر، فلسفه و مطالعات تصویری که درباره‌ی بازنمایی و نگاه پرسش دارند.
• کسانی که می‌خواهند نسبت میان تابلو، نور، فضا و تماشاگر را دقیق‌تر بفهمند.

درباره میشل فوکو

میشل فوکو (Michel Foucault) (۱۹۲۶-۱۹۸۴)، تاریخ‌نگار، فیلسوف، منتقد ادبی و کنشگر سیاسی فرانسوی بود. نظریه‌های او عمدتاً به واکاوی پیوند میان قدرت و دانش و نسبت عمیق آن‌ها با مفهوم آزادی اختصاص داشت؛ رویکردی که نشان می‌داد چگونه مفاهیم و گفتمان‌های علمی از طریق نهادهای اجتماعی به عنوان ابزارهایی نظام‌مند برای کنترل، انضباط‌بخشی و طرد انسان‌ها عمل می‌کنند. فوکو که به دلیل همین نگاه انتقادی و نوآورانه کرسی تاریخ نظام‌های فکری را در کولژ دو فرانس در اختیار داشت و در دانشگاه‌هایی چون برکلی نیز تدریس می‌کرد، هر گونه برچسب فکری نظیر ساختارگرایی، پساساختارگرایی یا پست‌مدرنیسم را درباره‌ی خود رد می‌کرد و همواره بر نقد بی‌مرز و آزاد ساختارهای اقتدار پافشاری می‌نمود.

اندیشه‌های فوکو مرزهای سنتی فلسفه را درنوردید و تأثیرات انکارناپذیری بر رشته‌های گوناگونی از جمله جامعه‌شناسی، جرم‌شناسی، مطالعات فرهنگی، روان‌شناسی، فمینیسم و نظریه‌ی ادبی داشت. او با نگارش رساله‌هایی چون «تاریخ جنون» و «مراقبت و تنبیه» به کالبدشکافی نظام‌مند نهادهایی چون تیمارستان و زندان پرداخت و ساختار مدرن سرکوب را عیان ساخت؛ همان‌طور که در آثار دیگری مانند «نظم اشیا»، «دیرینه‌شناسی دانش»، «نظم گفتار» و «تئاتر فلسفه»، شبکه‌های پنهان معرفت‌شناختی و زبانیِ حاکم بر اعصار مختلف را به چالش کشید.

درباره صالح نجفی

صالح نجفی (متولد ۱۳۵۴)، پژوهشگر حوزه‌ی فلسفه، نویسنده، مدرس، مترجم و ویراستار است. او به عنوان یکی از نویسندگان و مترجمان پرکار معاصر، آثار متعددی را در زمینه‌های فلسفه، روان‌کاوی، الهیات و هنر به زبان فارسی برگردانده یا تألیف کرده است. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای او، تبیین و ترویج نگاه فلسفی به هنر سینما است که در مجموعه‌ی «فیلم به مثابه‌ی فلسفه»ی او نمود دارد؛ اثری که به عنوان برترین کتاب سال ۱۳۹۷ سینمای ایران در بخش تألیف برگزیده شد و جایزه‌ی بهترین تألیف هشتمین دوره‌ی کتاب سال سینما را برای وی به ارمغان آورد. کارنامه‌ی مترجمی نجفی نیز شامل برگردان آثار فیلسوفان و متفکرانی چون سورن کیرکگور، زیگموند فروید، آلن بدیو و هنری برگسون است. کتاب‌های «موسی و یکتاپرستی»، «مفهوم آیرونی»، «مفهوم اضطراب»، «تفکر نامتناهی»، «حوزه‌های عدالت» و کتاب «اقتدارگرایی»، نمونه‌هایی از ترجمه‌های او هستند.

چه نسخه‌های دیگری از کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی منتشر شده است؟

• مانه و ابژه‌ی نقاشی، ترجمه‌ی آرزو مختاریان، نشر شوند

بخشی از کتاب ادوار مانه و شیئیت نقاشی

«می‌دانید که تابلوی فایفر در سال ۱۸۶۴ یا ۱۸۶۵ خلق شده است، و در آن زمان پیامدهایی رسوایی‌آور داشت. می‌دانید که مانه _ و این کلِ حرفی است که تابه‌حال با شما در میان گذاشته‌ام _ پس‌زمینۀ تابلو را به‌طور کامل پاک کرد. می‌بینید که، پشت‌سر فلوت‌نواز (= فایفر) هیچ فضایی وجود ندارد؛ نه‌تنها هیچ فضایی پشت‌سر فلوت‌نواز وجود ندارد، بلکه فلوت‌نواز به یک معنی در ناکجا قرار گرفته‌ است. نگاه کنید: فضایی که او در آن پا گذاشته است، این صحنه، این کف، تقریباً به‌وسیلۀ هیچ‌چیز به بیننده نشان داده نشده؛ این سایۀ باریک، این لکۀ خاکستری و بسیار روشن، اینجا، که تفاوت بین پایین دیوار و فضایی را مشخص می‌کند که او بر آن پا گذاشته است. حتی راه‌پله‌ای که در تابلوهای قبلی دیده‌ایم در این یکی حذف شده است. هیچ‌چیز وجود ندارد تا نقش مکانی را بازی کند که او پاهایش را در آن قرار داده است، هیچ، مگر همین سایۀ بسیار کم‌رنگ. شک نیست که این سایه است، شک نیست که اصلاً هیچ است، شک نیست که مرد پاهایش را روی فضایی تهی گذاشته است، روی خلأ.»