کتاب یادداشت های زیرزمینی

کتاب یادداشت های زیرزمینی نوشته فئودور داستایفسکی با ترجمه نیما سرلک روایتی بلند از دل سن‌پترزبورگ و ذهن مردی گوشه‌گیر است که در «زیرزمین» خود زندگی و انسان را زیر سؤال می‌برد. این اثر که انتشارات فرمهر آن را منتشر کرده است به شکل مونولوگ طولانی یک راوی بی‌نام پیش می‌رود که از بیماری، بدجنسی، آگاهی افراطی و انزوا حرف می‌زند و در خلال آن به نقد عقل‌گرایی، پیشرفت، اراده‌ی آزاد و «منافع واقعی» انسان پرداخته است. ساختار کتاب دو بخشی است و از اعترافات ذهنی راوی تا روایت چند ماجرای عینی زندگی او را دربرمی‌گیرد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب یادداشت های زیرزمینی

کتاب یادداشت‌های زیرزمینی رمانی کوتاه از فئودور داستایفسکی، نویسنده‌ی روس، است که نخستین بار در سال ۱۸۶۴ منتشر شد. این اثر به طور گسترده به عنوان یکی از اولین آثار ادبیات اگزیستانسیالیسم در تاریخ ادبیات و پیش‌درآمدی مستقیم بر رمان‌های بزرگ دوره‌ی بلوغ داستایفسکی از جمله جنایت و مکافات و برادران کارامازوف شناخته می‌شود. رمان کوتاه به دو بخش متمایز تقسیم می‌شود. بخش اول، «زیرزمین»، مونولوگی فلسفی از سوی راوی بی‌نامی است؛ کارمند سابق دولتی که در سن پترزبورگ زندگی می‌کند و با ارثیه‌ای ناچیز بازنشسته شده است. او تلخ، خودآگاه تا حد وسواس، کینه‌توز و عمیقاً غیرقابل اعتماد است. او از «زیرزمین» خود (استعاره‌ای برای انزوای خودخواسته و رد آرمان‌های عقل‌گرایانه و ترقی‌خواهانه سودگرایی قرن نوزدهم) به هر نظام اعتقادی ممکن حمله می‌کند، از جمله عقل، علم، پیشرفت و حتی ایده‌ی منفعت شخصی. او استدلال می‌کند که انسان‌ها موجوداتی عقلانی نیستند که به نفع خود عمل کنند؛ بلکه نامعقول، منحرف و تحت تأثیر تمایل به اعمال اراده آزاد خود هستند؛ حتی زمانی که این اراده آن‌ها را به سمت رنج و نابودی خود سوق می‌دهد.

بخش دوم، «به مناسبت برف نم‌ناک»، از طغیان فلسفی به روایت داستانی تغییر می‌کند. مرد زیرزمینی دو رویداد از زندگی گذشته خود را بازگو می‌کند، زمانی که هنوز در اواسط بیست سالگی به عنوان کارمند دولتی کار می‌کرد. این رویدادها شامل تعاملات وسواس‌گونه و تحقیرآمیز او با یک افسر ارتش و بعدها رفتار ظالمانه و خودتخریب‌گرانه او با روسپی جوانی به نام لیزا می‌شود. داستایفسکی از طریق این خاطرات به طرز دردناکی صادقانه، نظریه‌های مرد زیرزمینی را در عمل نشان می‌دهد: مردی که میان اشتیاق خود برای ارتباط انسانی اصیل و ناتوانی خود در غلبه بر غرور، کینه‌توزی و تحلیل‌های فلج‌کننده خود گرفتار شده است. رمان کوتاه رستگاری یا نتیجه‌ای راحت ارائه نمی‌دهد. در عوض، پرتره‌ی روان‌شناختی از مردی را ارائه می‌کند که با رد تمام چارچوب‌های اخلاقی و اجتماعی بیرونی، خود را کاملاً تنها و کاملاً بدبخت می‌یابد. این اثر جدلی مستقیم علیه اتوپیاییسم عقل‌گرایانه نیکلای چرنیشفسکی در چه باید کرد؟ بود و به عنوان متنی بنیادین در ادبیات اگزیستانسیالیسم و ضدعقل‌گرایی در نظر گرفته می‌شود.

خلاصه داستان یادداشت های زیرزمینی

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

در مقدمه‌ی نویسنده تصریح شده که هم راوی و هم «یادداشت‌ها» خیالی هستند اما در عین حال نماینده‌ی نسلی واقعی در جامعه‌اند؛ نسلی که در شرایط خاص اجتماعی و فکری روسیه پرورش یافته است. کتاب یادداشت‌های زیرزمینی از دو بخش اصلی تشکیل شده است: بخش اول با عنوان «زیرزمین» که در آن راوی خود را معرفی می‌کند و دیدگاه‌هایش را درباره‌ی بیماری، بدجنسی، آگاهی، اراده‌ی آزاد، عقل‌گرایی، علم، تاریخ و «منافع واقعی» انسان شرح می‌دهد و بخش دوم که در مقدمه از آن با عنوان «درباره‌ی برفی نمناک» یاد شده و شامل یادداشت‌های او درباره‌ی چند واقعه‌ی مشخص در زندگی‌اش است. در کتاب یادداشت‌های زیرزمینی راوی خود را «آدم بیمار»، «آدم بدجنس» و «مردی منفور» می‌نامد و از همان سطرهای آغازین به تناقض‌های درونی‌اش اعتراف می‌کند؛ از لذت بردن از بداخلاقی در اداره تا شرم عمیق پس از هر انفجار خشم. او از آگاهی بیش از حد به‌عنوان «بیماری حقیقی» یاد می‌کند و در برابر تصویر انسانِ عقلانی و منفعت‌جو، انسانی را قرار می‌دهد که گاه آگاهانه به ضرر خود عمل می‌کند تا فقط ثابت کند «کلید پیانو» و ابزار قوانین طبیعت نیست. کتاب یادداشت‌های زیرزمینی در ادامه با مثال‌هایی مثل دندان‌درد، انتقام، دیوار سنگی، قصر بلورین و مرغدانی، بحثی طولانی درباره‌ی اراده‌ی آزاد، لذت رنج و میل انسان به ویران‌کردن نظم‌های آماده پیش می‌برد و چهره‌ای متناقض، رنجور و در عین‌حال سرکش از انسان ترسیم می‌کند.

چرا باید کتاب یادداشت های زیرزمینی را بخوانیم؟

خواندن این اثر فرصتی است برای روبه‌رو شدن با چهره‌ای ناخوشایند اما صادق از انسان؛ انسانی که همزمان آگاه، رنج‌کش، خودویرانگر و تشنه‌ی آزادی است. کتاب نشان می‌دهد چگونه آگاهی می‌تواند به فلج‌شدن عمل منجر شود و چرا انسان گاهی عامدانه به ضرر خود رفتار می‌کند تا ابزار محض عقل و طبیعت نباشد.

خواندن کتاب یادداشت های زیرزمینی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که به پرسش‌هایی درباره‌ی اراده‌ی آزاد، عقل‌گرایی، خودآگاهی افراطی، پوچی، رنج و تناقض‌های درونی انسان علاقه‌مند هستند یا دوست دارند ذهنیتی عصبی، متناقض و تحلیل‌گر را از نزدیک دنبال کنند و درگیر تک‌گویی‌های طولانی و فلسفی شوند.

درباره فئودور داستایفسکی

فئودور میخائیلوویچ داستایفسکی رمان‌نویس، داستان‌نویس کوتاه، مقاله‌نویس و روزنامه‌نگار روس بود که در ۱۱ نوامبر ۱۸۲۱ (۳۰ اکتبر به تقویم قدیم) در مسکو، روسیه به دنیا آمد. او دومین فرزند از هفت فرزند میخائیل داستایفسکی، جراح ارتش در بیمارستان ماریینسکی برای فقرا و ماریا نچایوا بود. فئودور و برادر بزرگترش میخائیل دو پسر بودند که پدرشان آن‌ها را به دنبال ادبیات و نویسندگی تشویق کرد، در حالی که خواهر و برادرهای کوچکتر برای حرفه‌ی نظامی آماده می‌شدند. در سال ۱۸۳۷، مادر داستایفسکی بر اثر بیماری سل درگذشت و پدرش دو سال بعد، در شرایطی که به اعتقاد مورخان خشونت‌بار و به دست رعایای خودش بود، مرد. این رویدادهای آسیب‌زا عمیقاً مشغولیت مادام‌العمر داستایفسکی به رنج، مرگ و روان‌شناسی خشونت را شکل داد.

حرفه‌ی ادبی اولیه داستایفسکی با اولین رمانش، مردم فقیر (۱۸۴۶)، آغاز شد که مورد تحسین منتقد تأثیرگذار ویساریون بلینسکی قرار گرفت. با این حال، زندگی او در سال ۱۸۴۹ دستخوش تغییر چشمگیری شد و به دلیل عضویت در حلقه‌ی روشنفکران لیبرال، حلقه پتراشفسکی، دستگیر شد. او به اعدام با جوخه‌ی آتش محکوم گردید. در آخرین لحظه، نامه‌ای از تزار که حکم او را به چهار سال کار اجباری در اردوگاه زندان سیبری کاهش می‌داد، ابلاغ شد. این تجربه از مواجهه با اعدام قریب‌الوقوع و سال‌های بعدی حبس وحشیانه، که در میان قاتلان و دزدان در شرایط هولناک زندگی کرد، جهان‌بینی او را کاملاً دگرگون ساخت. او پس از بازگشت از تبعید، مشهورترین آثار خود را نوشت: یادداشت‌های زیرزمینی (۱۸۶۴)، جنایت و مکافات (۱۸۶۶)، ابله (۱۸۶۹)، جن‌زدگان (۱۸۷۲) و برادران کارامازوف (۱۸۸۰). او در ۹ فوریه ۱۸۸۱ (۲۸ ژانویه به تقویم قدیم) در سن پترزبورگ بر اثر خونریزی ریوی درگذشت. رمان‌های او به دلیل عمق روان‌شناختی عمیق، کاوش در فلسفه اخلاقی و سیاسی، و بینش نبوی نسبت به ماهیت تمامیت‌خواهی مشهور هستند.