کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی

کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی (با تأکید بر کاربرد عملی استراتژی داده‌بنیاد) نوشته علیرضا صنعت خواه و ویراسته شهرام فیروزی توسط نشر سنجاق به‌صورت الکترونیکی منتشر شده است. این کتاب به‌صورت گام‌به‌گام به معرفی مبانی نظری، فلسفی و عملی پژوهش کیفی در علوم اجتماعی و رفتاری می‌پردازد و می‌کوشد مرز بین روش و روش‌شناسی را مشخص کند. انواع روش‌های کیفی مانند مطالعه‌ی موردی، قوم‌نگاری، پدیدارشناسی، پژوهش تاریخی و مردم‌نگاری در این اثر معرفی و جایگاه هرکدام در پاسخ‌گویی به سؤالات «چه»، «چرا» و «چگونه» در تحقیقات اجتماعی توضیح داده شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی

کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی با طرح پرسشِ «شناخت علمی چگونه شکل می‌گیرد»، آغاز می‌شود و از همان فصل نخست، خواننده را وارد بحث راهبردهای دستیابی به دانش در علوم رفتاری می‌کند. علیرضا صنعت خواه ابتدا تمایز میان درک متعارف و شناخت علمی را توضیح داده و سپس با مرور استدلال استقرایی و قیاسی، جایگاه روش علمی را در برابر شهود، عرفان و باورهای غیرآزمون‌پذیر روشن کرده است.

نویسنده در ادامه تفاوت دقیق روش و روش‌شناسی را تشریح کرده است. او ویژگی‌های تحقیق علمی مانند سیستماتیک‌بودن، قابلیت تکرار، اتکا بر شواهد و توسعه‌پذیری را برمی‌شمارد و سپس به دشواری‌های خاص علوم اجتماعی در مقایسه با علوم طبیعی می‌پردازد. کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی، بحث را از سطح کلیات به سطح پارادایم‌ها و روش‌های مشخص کیفی می‌کشاند. نویسنده با تفکیک پارادایم‌های اثبات‌گرایی، تفسیرگرایی و انتقادی نشان می‌دهد که هر پارادایم چه نوع سؤالاتی را دنبال می‌کند. همچنین هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی هر پارادایم توضیح داده می‌شود و تفاوت نگاه اثبات‌گرایانه و تفسیرگرایانه به واقعیت اجتماعی، علیت و نقش کنشگر انسانی روشن می‌شود.

فصل دوم کتاب حاضر به انواع روش‌های کیفی اختصاص دارد و ضمن روایت تاریخی شکل‌گیری روش کیفی در برابر روش کمی، تعریف پژوهش کیفی، جایگاه آمار در آن و ویژگی‌هایی مانند توجه به معانی، زمینه، فرایند و امکان کشف پدیده‌های نامنتظر را توضیح می‌دهد. در ادامه روش‌هایی مانند مطالعه‌ی موردی، پژوهش تاریخی و تاریخ شفاهی، پدیدارشناسی (در دو شاخه‌ی هرمنوتیکی و تجربی)، مردم‌نگاری و شیوه‌های نمونه‌گیری کیفی معرفی شده‌اند. در فصل‌های بعد، استراتژی داده‌بنیاد و فرایند کدگذاری، مقوله‌سازی، اشباع نظری و نگارش گزارش کیفی به‌تفصیل دنبال می‌شود و کتاب را به یک مسیر کامل از طرح سؤال تا تولید نظریه‌ی مبتنی‌بر داده تبدیل می‌کند.

خلاصه کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی

نویسنده از سطح بسیار بنیادی آغاز می‌کند؛ از اینکه علم چیست، چگونه از درک متعارف جدا می‌شود و چه نسبتی با روش‌های استقرایی و قیاسی دارد. او نشان می‌دهد اگرچه درک متعارف، شهود و باورهای روزمره در زندگی انسانی نقش دارند، تا زمانی که در معرض آزمون تجربی قرار نگیرند نمی‌توانند جایگاه علمی پیدا کنند. سپس علم به‌عنوان پالایش درک ما از جهان از طریق طرح مداوم سؤال و پژوهش فعالانه تعریف شده و ویژگی‌های آن مانند نظام‌مندبودن، اتکا بر روش‌های مشخص، بیان قوانین پایدار و استفاده‌ی همزمان از استقرا و قیاس در فرایند فرضیه‌سازی و آزمون توضیح داده شده است.

این کتاب در گام بعد به‌طور مفصل تفاوت روش و روش‌شناسی را باز می‌کند. روش به تکنیک‌های مشخص جمع‌آوری و تحلیل داده مانند مصاحبه، مشاهده، پرسشنامه یا تحلیل محتوا اشاره دارد؛ درحالی‌که روش‌شناسی به مبانی فلسفی، نوع سؤالات تحقیق، منطق طراحی پژوهش و چرایی انتخاب روش‌ها مربوط است. این تمایز در ادامه با بحث پارادایم‌ها عمیق‌تر می‌شود؛ اثبات‌گرایی با تأکید بر تجربه‌گرایی، کشف روابط علی و استفاده از مدل فرضیه‌ای - قیاسی معرفی شده و در مقابل، تفسیرگرایی با تمرکز بر معنای کنش، تفهم، نقش زبان و نمادها و خلق واقعیت اجتماعی از طریق تفسیر روزمره‌ی کنشگران قرار گرفته است. پارادایم انتقادی نیز به‌عنوان رویکردی که هدف آن ایجاد تحول و نفوذ به لایه‌های زیرین واقعیت است، مطرح شده است.

بخش میانی کتاب به معرفی و تشریح روش‌های کیفی اختصاص دارد. پژوهش کیفی به‌عنوان رویکردی تعریف شده که یافته‌های آن از مسیر کمی‌سازی و آمار استنباطی به دست نمی‌آید و تمرکز آن بر معانی، تجربه‌های زیسته، زمینه‌های طبیعی و فرایندهای در حال جریان است. ویژگی‌هایی مانند توجه به دیدگاه مشارکت‌کنندگان، ادراک زمینه، امکان شناسایی پدیده‌های نامنتظر و ارائه‌ی توضیحات علی موضعی برای پدیده‌های اجتماعی توضیح داده شده است. سپس عناصر پژوهش کیفی شامل داده‌ها (مصاحبه، مشاهده، اسناد و فیلم‌ها)، شیوه‌های تفسیر (مفهوم‌پردازی، مقوله‌سازی و مقوله‌ی هسته) و گزارش‌نویسی روایت‌محور معرفی می‌شود.

کتاب در ادامه به روش‌های مشخص می‌پردازد؛ مطالعه‌ی موردی (توصیفی و توضیحی، منفرد و چندموردی)، پژوهش تاریخی و تاریخ شفاهی با تأکید بر نقد بیرونی و درونی منابع، پدیدارشناسی با تمرکز بر تجربه‌ی زیسته و مدل‌های چندمرحله‌ای تحلیل و مردم‌نگاری با محوریت توصیف فرهنگ، ارزش‌ها و تعاملات یک گروه در بستر طبیعی. برای هر روشْ نوع سؤالات، مراحل کلی، ابزارهای اصلی و نمونه‌هایی از موضوعات مناسب توضیح داده شده است.

در فصل‌های پایانی، استراتژی داده‌بنیاد و گام‌های عملی آن برجسته می‌شود؛ از بازشناسی پدیده و کدگذاری باز تا کدگذاری محوری و انتخابی، مقایسه‌ی مداوم داده‌ها، اشباع نظری، ثبت ملاحظات اخلاقی و مدیریت رکوردهای تحقیق. نویسنده نشان داده است که چگونه می‌توان از داده‌های خام مصاحبه و مشاهده به مقوله‌های معنادار، مفاهیم نظری و در نهایت شکل‌گیری نظریه‌های زمینه‌ای رسید و درعین‌حال اعتبار و اعتمادپذیری تحلیل را از طریق بازبینی مداوم و مستندسازی دقیق تقویت کرد.

چرا باید کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی را بخوانیم؟

کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی، تصویری دقیق و مرحله‌به‌مرحله از آنچه در پشت یک پژوهش کیفی جدی می‌گذرد، ارائه می‌کند. خواننده با این پرسش روبه‌رو می‌شود که چرا انتخاب روش، صرفاً یک تصمیم فنی نیست و چگونه به مبانی فلسفی، نوع نگاه به واقعیت اجتماعی و نوع سؤالات تحقیق گره خورده است. توضیح تفاوت روش و روش‌شناسی و پیوند آن با پارادایم‌های اثبات‌گرایی، تفسیرگرایی و انتقادی، کمک می‌کند تا طراحی تحقیق از سطح انتخاب ابزار فراتر برود و به سطح طراحی منطقی پژوهش برسد. ویژگی دیگر این اثر تمرکز آن بر کاربرد عملی استراتژی داده‌بنیاد است.

کتاب حاضر همچنین به دشواری‌های خاص تحقیقات اجتماعی مانند تأثیر مشاهده بر رفتار مشارکت‌کنندگان، پیچیدگی سنجش مفاهیم انتزاعی و محدودیت‌های آزمایش بر انسان‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که رویکرد کیفی چگونه می‌تواند در چنین شرایطی به فهم عمیق‌تر فرایندها و معانی کمک کند. توجه مکرر به اعتبار و اعتمادپذیری، مستندسازی، ملاحظات اخلاقی و مدیریت داده‌ها، این اثر را به منبعی تبدیل کرده است که نه‌تنها به چگونه انجام‌دادنِ پژوهش کیفی می‌پردازد، بلکه به چگونه درست و مسئولانه انجام‌دادنِ آن نیز توجه می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان مقطع تحصیلات تکمیلی در رشته‌های جامعه‌شناسی، علوم اجتماعی، روان‌شناسی، علوم رفتاری و مطالعات آموزشی که در آستانه‌ی انتخاب یا اجرای طرح‌های کیفی هستند، پیشنهاد می‌شود. همچنین این اثر برای پژوهشگران و اعضای هیئت‌علمی که به‌دنبال چارچوبی روشن برای طراحی، اجرای و گزارش پژوهش‌های کیفی مبتنی‌بر استراتژی داده‌بنیاد هستند، مناسب است.

بخشی از کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی

«پژوهشگران در استراتژی داده بنیاد (نظریه زمینه ای) در ابتدا می‌توانند اطلاعات مورد نیاز را از طریق مطالعه کتابخانه‌ای، و سپس مصاحبه عمیق اکتشافی (مصاحبه باز، نیمه ساختاریافته و یا ساختاریافته) با افراد نمونه یا همان مشارکت کنندگان در تحقیق جمع آوری کنند. در انجام مصاحبه‌ها کوشش می‌شود، ساختار و اجرای مصاحبه قوی و محکم باشد، چون یک مصاحبه ضعیف، داده‌هایی با روایی سست و در کل داده‌های ضعیفی را تولید می‌کند، به ویژه اینکه موضوع تحقیقات کیفی می‌توانند بسیار جدید و نوآورانه بوده و یا قدمت چندانی در ادبیات پیشینی نداشته و ممکن است اطلاعات افراد در حوزه‌های مختلف آن کم بوده و یا حتی ممکن است با آن قسمت‌هایی از بستر پژوهش (موضوع پژوهش) درگیر بوده باشند، اما مفهوم آن را ندانند و محقق مجبور به ارائه توضیحات تکمیلی در خصوص آن شود، به طوری که با استفاده از تجربیات ملموس افراد با سوالات باز و عمومی، در زندگی آنها مصاحبه را آغاز نموده و پس از فهم سوالات اولیه و پاسخ آنها، در اواسط مصاحبه، مفاهیمی از پژوهش و طیف آن را برای ایشان توضیح داده تا آنها درک دقیق‌تری در خصوص موضوع داشته و سپس به طرح سوالات ویژه و تخصصی‌تر پرداخته تا آنها بتوانند موارد ذهنی و رفتاری خود را در مواجهه با این موضوع را تشریح نمایند.»