کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی

کتاب اصول و روش‌شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی (با تأکید بر کاربرد عملی استراتژی داده‌بنیاد) نوشته‌ی علیرضا صنعت‌خواه است که نشر سنجاق آن را منتشر کرده است. این کتاب به صورت گام‌به‌گام به معرفی مبانی نظری، فلسفی و عملی پژوهش کیفی در علوم اجتماعی و رفتاری می‌پردازد و تلاش می‌کند مرز بین «روش» و «روش‌شناسی» را به‌روشنی مشخص کند. نویسنده از یک‌سو به ریشه‌های معرفت‌شناختی و پارادایمی پژوهش در علوم رفتاری می‌پردازد و از سوی دیگر نشان می‌دهد که این مبانی چگونه در عمل به انتخاب ابزار، طراحی طرح تحقیق، گردآوری داده‌ها و تحلیل آن‌ها منجر می‌شود. تمرکز ویژه‌ی کتاب بر استراتژی داده‌بنیاد و فرایند کدگذاری است و فصل‌های مفصلی را به توضیح کدگذاری باز، محوری و انتخابی اختصاص داده است. در کنار این مباحث، انواع روش‌های کیفی مانند مطالعه‌ی موردی، قوم‌نگاری، پدیدارشناسی، پژوهش تاریخی و مردم‌نگاری معرفی شده و جایگاه هرکدام در پاسخ‌گویی به سؤالات «چه»، «چرا» و «چگونه» در تحقیقات اجتماعی توضیح داده شده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی

کتاب اصول و روش‌شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی با طرح پرسش از «چگونه شناخت علمی شکل می‌گیرد» آغاز می‌شود و از همان فصل نخست، خواننده را وارد بحث راهبردهای دستیابی به دانش در علوم رفتاری می‌کند. علیرضا صنعت‌خواه ابتدا تمایز میان درک متعارف و شناخت علمی را توضیح داده است و سپس با مرور استدلال استقرایی و قیاسی، جایگاه روش علمی را در برابر شهود، عرفان و باورهای غیرآزمون‌پذیر روشن می‌کند. در ادامه، تفاوت دقیق «روش» و «روش‌شناسی» تشریح شده است؛ روش به‌عنوان مجموعه‌ای از تکنیک‌ها و ابزارهای گردآوری و تحلیل داده و روش‌شناسی به‌عنوان چارچوب نظری و فلسفی‌ای که انتخاب این روش‌ها را معنادار می‌کند. در همین فصل، نویسنده ویژگی‌های تحقیق علمی مانند سیستماتیک‌بودن، قابلیت تکرار، اتکا بر شواهد و توسعه‌پذیری را برمی‌شمارد و سپس به دشواری‌های خاص علوم اجتماعی در مقایسه با علوم طبیعی می‌پردازد؛ از جمله غیرقابل‌کنترل‌بودن انسان‌ها، تأثیر مشاهده بر رفتار آن‌ها و دشواری تعریف و سنجش مفاهیم انتزاعی مانند اضطراب، ایدئولوژی یا بحران هویت. کتاب اصول و روش‌شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی در فصل‌های بعدی، بحث را از سطح کلیات به سطح پارادایم‌ها و روش‌های مشخص کیفی می‌کشاند. نویسنده با تفکیک پارادایم‌های اثبات‌گرایی، تفسیرگرایی و انتقادی، نشان می‌دهد که هر پارادایم چه نوع سؤالاتی را دنبال می‌کند؛ از توصیف «چه»، اکتشاف معنا، تبیین «چرا» تا ایجاد تحول. سپس هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی هر پارادایم توضیح داده می‌شود و تفاوت نگاه اثبات‌گرایانه و تفسیرگرایانه به واقعیت اجتماعی، علیت و نقش کنشگر انسانی روشن می‌شود. فصل دوم کتاب به انواع روش‌های کیفی اختصاص دارد و ضمن روایت تاریخی شکل‌گیری روش کیفی در برابر روش کمی، تعریف پژوهش کیفی، جایگاه آمار در آن، و ویژگی‌هایی مانند توجه به معانی، زمینه، فرایند و امکان کشف پدیده‌های نامنتظر را توضیح می‌دهد. در ادامه، روش‌هایی مانند مطالعه‌ی موردی، پژوهش تاریخی و تاریخ شفاهی، پدیدارشناسی (در دو شاخه‌ی هرمنوتیکی و تجربی)، مردم‌نگاری و شیوه‌های نمونه‌گیری کیفی معرفی شده‌اند. در فصل‌های بعد، استراتژی داده‌بنیاد و فرایند کدگذاری، مقوله‌سازی، اشباع نظری و نگارش گزارش کیفی به‌تفصیل دنبال می‌شود و کتاب را به یک مسیر کامل از طرح سؤال تا تولید نظریه مبتنی بر داده تبدیل می‌کند.

خلاصه کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی

نویسنده در این کتاب از سطح بسیار بنیادی آغاز می‌کند: از این‌که علم چیست، چگونه از درک متعارف جدا می‌شود و چه نسبتی با روش‌های استقرایی و قیاسی دارد. ابتدا نشان داده شده است که درک متعارف، شهود و باورهای روزمره اگرچه در زندگی انسانی نقش دارند اما تا زمانی که در معرض آزمون تجربی قرار نگیرند، نمی‌توانند جایگاه علمی پیدا کنند. سپس علم به‌عنوان «پالایش درک ما از جهان از طریق طرح مداوم سؤال و پژوهش فعالانه» تعریف شده و ویژگی‌های آن مانند نظام‌مندبودن، اتکا بر روش‌های مشخص، بیان قوانین پایدار و استفاده‌ی هم‌زمان از استقرا و قیاس در فرایند فرضیه‌سازی و آزمون توضیح داده شده است. در گام بعد، کتاب به‌طور مفصل تفاوت «روش» و «روش‌شناسی» را باز می‌کند. روش به تکنیک‌های مشخص جمع‌آوری و تحلیل داده مانند مصاحبه، مشاهده، پرسشنامه یا تحلیل محتوا اشاره دارد، در حالی که روش‌شناسی به مبانی فلسفی، نوع سؤالات تحقیق، منطق طراحی پژوهش و چرایی انتخاب روش‌ها مربوط است. این تمایز در ادامه با بحث پارادایم‌ها عمیق‌تر می‌شود: اثبات‌گرایی با تأکید بر تجربه‌گرایی، کشف روابط علی و استفاده از مدل فرضیه‌ای ـ قیاسی معرفی شده است و در مقابل، تفسیرگرایی با تمرکز بر معنای کنش، تفهم، نقش زبان و نمادها و خلق واقعیت اجتماعی از طریق تفسیر روزمره‌ی کنشگران قرار می‌گیرد. پارادایم انتقادی نیز به‌عنوان رویکردی که هدف آن ایجاد تحول و نفوذ به لایه‌های زیرین واقعیت است، مطرح شده است. بخش میانی کتاب به معرفی و تشریح روش‌های کیفی اختصاص دارد. پژوهش کیفی به‌عنوان رویکردی تعریف شده است که یافته‌های آن از مسیر کمی‌سازی و آمار استنباطی به‌دست نمی‌آید و تمرکز آن بر معانی، تجربه‌های زیسته، زمینه‌های طبیعی و فرایندهای در حال جریان است. ویژگی‌هایی مانند توجه به دیدگاه مشارکت‌کنندگان، ادراک زمینه، امکان شناسایی پدیده‌های نامنتظر و حتی ارائه‌ی توضیحات علی موضعی برای پدیده‌های اجتماعی توضیح داده شده است. سپس عناصر پژوهش کیفی شامل داده‌ها (مصاحبه، مشاهده، اسناد، فیلم‌ها)، شیوه‌های تفسیر (مفهوم‌پردازی، مقوله‌سازی، مقوله‌ی هسته) و گزارش‌نویسی روایت‌محور معرفی می‌شود. در ادامه، کتاب به روش‌های مشخص می‌پردازد: مطالعه‌ی موردی (توصیفی و توضیحی، منفرد و چندموردی)، پژوهش تاریخی و تاریخ شفاهی با تأکید بر نقد بیرونی و درونی منابع، پدیدارشناسی با تمرکز بر تجربه‌ی زیسته و مدل‌های چندمرحله‌ای تحلیل، و مردم‌نگاری با محوریت توصیف فرهنگ، ارزش‌ها و تعاملات یک گروه در بستر طبیعی. برای هر روش، نوع سؤالات، مراحل کلی، ابزارهای اصلی و نمونه‌هایی از موضوعات مناسب توضیح داده شده است. در فصل‌های پایانی، استراتژی داده‌بنیاد و گام‌های عملی آن برجسته می‌شود: از بازشناسی پدیده و کدگذاری باز تا کدگذاری محوری و انتخابی، مقایسه‌ی مداوم داده‌ها، اشباع نظری، ثبت ملاحظات اخلاقی و مدیریت رکوردهای تحقیق. نویسنده نشان داده است که چگونه می‌توان از داده‌های خام مصاحبه و مشاهده به مقوله‌های معنادار، مفاهیم نظری و در نهایت شکل‌گیری نظریه‌های زمینه‌ای رسید و در عین حال اعتبار و اعتمادپذیری تحلیل را از طریق بازبینی مداوم و مستندسازی دقیق تقویت کرد.

چرا باید کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی را بخوانیم؟

این کتاب برای کسانی که با واژه‌ی «کیفی» فقط در حد یک برچسب آشنا هستند، تصویری دقیق و مرحله‌به‌مرحله از آن‌چه در پشت یک پژوهش کیفی جدی می‌گذرد ارائه می‌کند. از همان فصل‌های نخست، خواننده با این پرسش روبه‌رو می‌شود که چرا انتخاب روش، صرفاً یک تصمیم فنی نیست و چگونه به مبانی فلسفی، نوع نگاه به واقعیت اجتماعی و نوع سؤالات تحقیق گره خورده است. توضیح روشن تفاوت روش و روش‌شناسی، و پیوند آن با پارادایم‌های اثبات‌گرایی، تفسیرگرایی و انتقادی، کمک می‌کند تا طراحی تحقیق از سطح «انتخاب ابزار» فراتر برود و به سطح «طراحی منطقی پژوهش» برسد. ویژگی دیگر این اثر تمرکز آن بر کاربرد عملی استراتژی داده‌بنیاد است. فصل‌های مربوط به کدگذاری باز، محوری و انتخابی، همراه با توضیح مقایسه‌ی مداوم، اشباع نظری و ساخت مقوله‌ی هسته، برای کسانی که درگیر پایان‌نامه یا طرح‌های میدانی هستند، یک نقشه‌ی روشن از مسیر تحلیل داده‌های کیفی فراهم می‌کند. در کنار آن، معرفی طیف متنوعی از روش‌های کیفی مانند مطالعه‌ی موردی، پژوهش تاریخی، پدیدارشناسی و مردم‌نگاری، امکان مقایسه و انتخاب آگاهانه‌ی روش متناسب با مسئله‌ی تحقیق را فراهم کرده است. کتاب همچنین به دشواری‌های خاص تحقیقات اجتماعی مانند تأثیر مشاهده بر رفتار مشارکت‌کنندگان، پیچیدگی سنجش مفاهیم انتزاعی و محدودیت‌های آزمایش بر انسان‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که رویکرد کیفی چگونه می‌تواند در چنین شرایطی به فهم عمیق‌تر فرایندها و معانی کمک کند. توجه مکرر به اعتبار و اعتمادپذیری، مستندسازی، ملاحظات اخلاقی و مدیریت داده‌ها، این اثر را به منبعی تبدیل کرده است که نه‌تنها به «چگونه انجام‌دادن» پژوهش کیفی می‌پردازد بلکه به «چگونه درست و مسئولانه انجام‌دادن» آن نیز حساس است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

به دانشجویان تحصیلات تکمیلی در رشته‌های جامعه‌شناسی، علوم اجتماعی، روان‌شناسی، علوم رفتاری و مطالعات آموزشی که در آستانه‌ی انتخاب یا اجرای طرح‌های کیفی هستند، این کتاب پیشنهاد می‌شود. به پژوهشگران و اعضای هیئت علمی که به‌دنبال چارچوبی روشن برای طراحی، اجرای و گزارش پژوهش‌های کیفی مبتنی بر استراتژی داده‌بنیاد هستند، نیز توصیه می‌شود. به علاقه‌مندان به مباحث روش‌شناسی، به‌ویژه کسانی که می‌خواهند نسبت بین پارادایم‌ها، روش‌ها و نوع سؤالات تحقیق را در علوم اجتماعی بهتر درک کنند، مطالعه‌ی این اثر پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب اصول و روش شناسی کیفی در تحقیقات اجتماعی

«اگر به گذشته تاریخی بشر نگاهی بیاندازید، متوجه می‌شوید که علم در ابتدا از دل درک متعارف و پژوهش‌های غیر نظام‌مند بشر بیرون آمده است. بشر ابتدایی در مقابل نیروهای طبیعی، که منشأء پیدایش آن‌ها را درک نمی‌کرده است، در تلاش بوده است تا به واسطه تفکر و غریزه خود، در محیط پیرامون خود به کنکاش و جست و جو بپردازد. همین کنکاش‌ها و جستجوها بود که رفته رفته موارد تاریک ذهن او را روشن ساخته و راه را برای رشد و تعالی او گشوده و در این هنگام بود که مردم اندیشیدن منظم درباره خود تفکر را آغاز کردند و بدین ترتیب عصر منطق شروع شد. در ابتدای تاریخ، بشر از درک متعارف در پاسخگویی به سؤالات خود استفاده می‌کرده است. درک متعارف به حس یا برداشت عملی که از تجربه‌های زندگی حاصل می‌شود و برخواسته از مطالعات نظام‌مند و خاص نمی‌باشد گفته می‌شود. لذا می‌توان گفت درک متعارف آن چیزی است که عامهٔ مردم به آن اعتقاد داشته و بنابراین تصور می‌کنند که درست است و بر آن اساس عمل می‌کنند، اما می‌تواند پایه علمی داشته و یا می‌تواند از خرافات، استدلال یا شواهد تأیید نشده نشأت گیرد. اگر چه درک متعارف، شهود و درون‌نگری سودمند هستند، اما تا زمانی که به درستی به کار نروند، ارزش محدودی دارند. بنابراین، یکی از وظایف اصلی علم این است که درک متعارف و شناخت مبتنی بر آن را به چالش کشد و آن را در معرض آزمون تجربی قرار دهد تا درستی یا نادرستی آن را ثابت نماید. علم بر کمیت یا بهتر بگوئیم بر اطلاعات قابل اثبات تکیه می‌کند، در حالی که شناخت غیر علمی بر اساس اعتقادات و باورهایی است که می‌تواند درست باشد و یا نباشد. چند که انسان‌ها از طریق راه‌های دیگر شناخت از جمله مذهب، ماوراءالطبیعه و عرفان و شهود نیز می‌توانند به حقیقت نزدیک شوند، اما این شیوه‌ها با روش‌های مورد استفاده علم در رسیدن به حقیقت متفاوت است. پس در تعریف علم می‌توان گفت که علم، پالایش درک ما از جهان پیرامون ما است که با طرح مداوم پرسش‌ها در قالب پژوهش‌های فعالانه حاصل می‌شود. علم با نقد وضع موجود به دست می‌آید. علم با زیر سؤال بردن آن چه برای بشر مسلم انگاشته شده است، کارش را آغاز می‌کند.»