کتاب رساله غنا و موسیقی

کتاب رساله غنا و موسیقی نوشته‌ی سیدمحمدمحسن حسینی طهرانی مجموعه‌ای از دروس خارج فقه او درباره‌ی حکم شرعی آوازخوانی، غنا و موسیقی است که نشر مکتب وحی آن را منتشر کرده است. این کتاب بر پایه‌ی درس‌هایی شکل گرفته که نویسنده در حوزه‌ی علمیه‌ی قم در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ قمری درباره‌ی غنا و موسیقی ارائه کرده و در آن کوشیده است مسئله‌ای بسیار مبتلابه در زندگی دینی معاصر را با دقت فقهی، رجالی، روایی و درعین‌حال با توجه به آثار باطنی و ملکوتی صدا و موسیقی بر نفس انسان بررسی کند. متن کتاب از مقدمه‌ی ناشر آغاز می‌شود که در آن جایگاه این رساله در میان آثار فقهی و سلوکی نویسنده و نسبت آن با سیر علمی و عملی او توضیح داده شده است. سپس دو بخش اصلی کتاب با عنوان‌های «غناء» و «موسیقی» در قالب دوازده درس پی‌درپی تنظیم شده است. در هر درس، نویسنده ابتدا به سراغ معنای لغوی و عرفی واژه‌ها می‌رود، بعد آیات و روایات را یک‌به‌یک نقل و تحلیل می‌کند و در ادامه به جمع‌بندی فقهی و تبیین ملاک‌های حرمت و حلیت می‌رسد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب رساله غنا و موسیقی

کتاب رساله غنا و موسیقی با مقدمه‌ی نسبتاً مفصل ناشر آغاز می‌شود؛ مقدمه‌ای که در آن ضمن معرفی سیدمحمدمحسن حسینی طهرانی و جایگاه علمی و سلوکی او، به اهمیت موضوع غنا و موسیقی در فضای امروز رسانه‌ای و فرهنگی اشاره شده است. ناشر توضیح داده است که چگونه رسانه‌های جمعی بر پایه‌ی موسیقی و آواز بنا شده‌اند و چرا بحث حکم شرعی این دو، به‌ویژه در نسبت با رشد یا سقوط معنوی انسان، به یکی از مسائل مهم فقهی تبدیل شده است. در همین مقدمه تأکید شده که نویسنده در این رساله تنها به «اسقاط تکلیف» و یافتن حداقل‌های برائت ذمه اکتفا نکرده است بلکه کوشیده است واقعیت حکم شرعی را در پیوند با تأثیر عمل بر نفس و نسبت انسان با عالم ملکوت جست‌وجو کند. در ادامه‌ی مقدمه، به پیشینه‌ی علمی نویسنده، سال‌های تدریس و تحقیق او در حوزه‌های علمیه و نیز مجاهدات نفسانی‌اش در محضر استادانی چون سیدهاشم حداد و علامه سیدمحمدحسین حسینی طهرانی اشاره شده است تا نشان داده شود که مباحث کتاب تنها بر استدلال‌های اصولی و رجالی تکیه ندارد و از تجربه‌ی سلوکی و شهودی نیز متأثر است. در پایان مقدمه، ناشر به برخی امتیازهای این رساله نسبت به نوشته‌های مشابه اشاره کرده است؛ از جمله تحلیل دقیق مستثنیات حرمت غنا و موسیقی، بررسی حکم استفاده‌ی رسانه‌ها از موسیقی، حکم کنسرت‌ها، خریدوفروش آلات موسیقی و نقد تفکیک میان آلات مشترک و مختص به موسیقی لهوی. کتاب رساله غنا و موسیقی در دو بخش اصلی تنظیم شده است: «بخش اول: غناء» و «بخش دوم: موسیقی». بخش اول شامل هشت درس است. در درس اول، معنای لغوی غناء و ریشه‌ی آن در واژه‌ی «غنی» بررسی شده و نویسنده با رجوع به منابعی مانند لسان‌العرب و صحاح، پیوند میان «بی‌نیازی» و «صوت حسن» را توضیح داده است. در درس دوم، معنای لغوی و اصطلاحی غناء، نبودن معادل دقیق فارسی برای آن، تفاوت غناء با «ترانه» و «تصنیف» و نیز بحث ترجیع صوت و تحسین صدا در قرائت قرآن مطرح شده است. درس‌های سوم تا هشتم به‌ترتیب به روایات دال بر حرمت غناء، آیات قرآن درباره‌ی غناء، روایات جواز تغنی بالقرآن، جمع‌بندی دلالت روایات، معیار تمایز غنای حلال و حرام، بحث جواز غنای جاریه در عروسی، نسبت غناء با حالات ملکوتی و حیوانی انسان و مسئله‌ی شبهه‌ی مفهومی و موضوعی در غناء اختصاص یافته است. در بخش دوم کتاب رساله غنا و موسیقی، نویسنده در چهار درس پایانی (درس نهم تا دوازدهم) به موسیقی و آلات آن می‌پردازد. ابتدا روایات حرمت موسیقی و بحث لهوی‌بودن یا نبودن آن را بررسی می‌کند، سپس روایات استثنای دف در عروسی را می‌آورد، بعد اطلاق روایات ناهی از استعمال آلات موسیقی و نبودن روایت مقید را تحلیل می‌کند و در نهایت به سراغ اقوال فقها می‌رود. در این قسمت، اجماع فقها بر حرمت استعمال آلات موسیقی، نقد دیدگاه جواز استفاده‌ی غیرلهوی از آلات، بحث شطرنج به‌عنوان قیاس، حکم نگه‌داری آلات موسیقی و مسئله‌ی عدم جواز موسیقی حتی در فرض «تلطیف نفس» مطرح شده است.

خلاصه کتاب رساله غنا و موسیقی

در رساله غنا و موسیقی، سیدمحمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا از نقطه‌ی آغازین بحث یعنی معنای واژه‌ها شروع کرده است. او در درس اول نشان می‌دهد که «غنی» در لغت به معنای بی‌نیازی و عدم احتیاج است و همین ریشه در کاربردهای مختلفی مانند اسماء الهی، وصف انسان و حتی تعبیر «المرأة الغانیه» حضور دارد. نویسنده با نقل شواهد لغوی توضیح می‌دهد که چگونه «غناء» به‌عنوان صوت حسن، درواقع صدایی است که در آن نقص و ضعف دیده نمی‌شود و ازاین‌رو به‌نوعی «بی‌نیاز از زینت بیرونی» است. سپس این معنای اصلی را بر صوت خوش با ترجیع و تطریب تطبیق می‌کند و نشان می‌دهد که غناء در لغت، هر صدایی است که با بالا و پایین‌بردن، ترقیق و ترفیع و چرخاندن در حنجره همراه باشد و شنونده را از حالت عادی خارج کند؛ خواه این خروج به‌سوی حزن باشد یا شعف. در همین بخش، نویسنده تأکید کرده است که غناء اختصاص به صدای انسان ندارد و صدای حیواناتی مانند بلبل یا حتی صدای برخی آلات نیز می‌تواند مصداق غناء باشد. در ادامه‌ی کتاب رساله غنا و موسیقی، نویسنده به‌تدریج از معنای لغوی به معنای اصطلاحی و فقهی غناء عبور می‌کند. در درس دوم، او تفاوت میان «تحسین صوت» و «غنای لهوی» را روشن می‌کند و با استناد به روایات تغنی بالقرآن، نشان می‌دهد که در زمان پیامبر و ائمه، غناء در بسیاری از موارد به معنای زیباخواندن و ترجیع محزون در قرائت قرآن به‌کار رفته است. او روایت «لیس منا من لم یتغن بالقرآن» را به‌تفصیل نقل و تحلیل می‌کند و با توجه به سیاق کامل روایت و توضیح صحابیِ حاضر در زمان پیامبر، تفسیر «تغنی» به «استغناء از غیر قرآن» را نادرست می‌داند و آن را به همان تحسین صوت و قرائت حزن‌آلود برمی‌گرداند. سپس با آوردن روایات متعدد درباره‌ی قرائت محزون پیامبر، امام سجاد، امام باقر و امام کاظم، نتیجه می‌گیرد که اصل تحسین صوت و ترجیع در قرآن نه‌تنها ممنوع نیست بلکه مطلوب است، به‌شرط آنکه به حوزه‌ی لهو و انحراف از حالت انسانی کشیده نشود. در بخش‌های بعدی، نویسنده روایات حرمت غناء، آیات «لهو الحدیث» و «قول الزور» و روایات مربوط به مجالس غناء را بررسی می‌کند و با جمع میان روایات جواز و حرمت، به این معیار می‌رسد که غنای حرام آن است که عرفاً انسان را از حالت تعادل انسانی به حالت حیوانی و شهوانی تنزل دهد و با لهو و لعب و فضاهای آلوده گره بخورد. او در همین چارچوب، مسئله‌ی غنای جاریه در عروسی، غنای برای همسر، استفاده از آلات موسیقی در کنار غناء و نیز قرائت قرآن و اشعار بر اساس دستگاه‌های موسیقی را تحلیل کرده است. در بخش موسیقی، نویسنده با استناد به روایات متعدد، اطلاق حرمت استعمال آلات موسیقی را نتیجه می‌گیرد و تأکید می‌کند که در طول عصر صدور روایات، حتی یک روایت مقیدکننده‌ی این اطلاق وجود ندارد. او بحث «لهوی‌بودن» را به‌عنوان وصف غالب در استعمال موسیقی مطرح می‌کند و می‌گوید که به‌سبب همین غلبه و نیز به‌خاطر آثار باطنی و ملکوتی موسیقی بر نفس، حکم به حرمت مطلق آلات موسیقی داده شده است؛ هرچند دف در برخی مجالس عروسی به‌نص روایات استثناء شده است. در پایان، با مرور اقوال فقها، اجماع بر حرمت موسیقی و نقد دیدگاه‌هایی که به امکان استفاده‌ی غیرلهوی از آلات موسیقی تمایل دارند، تثبیت می‌شود.

چرا باید کتاب رساله غنا و موسیقی را بخوانیم؟

خواندن رساله غنا و موسیقی به‌ویژه برای کسانی که در فضای امروز با حضور گسترده‌ی موسیقی در رسانه‌ها، مراسم، آموزش و حتی قرائت‌های دینی روبه‌رو هستند، امکان مواجهه‌ای دقیق و مستند با این مسئله فراهم می‌کند. این کتاب به‌جای بسنده‌کردن به چند فتوا یا حکم کلی، از ریشه‌ی لغوی واژه‌ها شروع کرده و نشان داده است که چگونه معنای غناء از «تحسین صوت» به «صوت لهوی و مُلهی» منتقل شده و این انتقال چه تأثیری بر فهم روایات و آیات داشته است. در این مسیر، خواننده با طیف گسترده‌ای از روایات درباره‌ی تغنی بالقرآن، حرمت غناء، آثار باطنی صدا بر روح، نسبت حالات ملکوتی و حیوانی انسان و نیز روایات مربوط به موسیقی و آلات آن آشنا می‌شود. ویژگی دیگر کتاب رساله غنا و موسیقی این است که بحث فقهی را از سطح «جواز و عدم جواز ظاهری» فراتر برده و آن را به ساحت تأثیر عمل بر نفس و سیر انسان به‌سوی کمال یا سقوط پیوند زده است. نویسنده در جای‌جای کتاب نشان داده است که چرا برخی صداها و نغمه‌ها، حتی اگر در ظاهر «زیبا» باشند، می‌توانند انسان را از حالت تعادل انسانی خارج کنند و به‌سوی بی‌غیرتی، قساوت قلب یا غفلت از یاد خدا بکشانند. در مقابل، او نمونه‌هایی از قرائت محزون قرآن، نوحه بر سیدالشهدا و نغمه‌هایی را که موجب رقت قلب و نزول رحمت می‌شوند، از هم تفکیک کرده است. برای کسانی که در پی فهم دقیق‌تر ملاک‌های حرمت و حلیت در غنا و موسیقی هستند، این کتاب هم از نظر استدلال فقهی و هم از نظر توجه به باطن اعمال، تصویری منسجم و پرجزئیات ارائه کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی رساله غنا و موسیقی به طلاب و پژوهشگران علوم دینی، به‌ویژه علاقه‌مندان به فقه عبادات و معاملات، پیشنهاد می‌شود. هم‌چنین به کسانی که در حوزه‌ی موسیقی، رسانه، تولید محتوا، مداحی، قرائت قرآن و برگزاری مراسم مذهبی فعالیت می‌کنند و به‌دنبال شناخت دقیق حدود شرعی غنا و موسیقی هستند، توصیه می‌شود. افرادی که دغدغه‌ی تأثیر صدا و نغمه بر سیر معنوی انسان را دارند و می‌خواهند نسبت میان لذت شنیداری و رشد یا سقوط روح را بهتر بفهمند نیز می‌توانند از مباحث این کتاب بهره ببرند.