کتاب هنرواره

کتاب هنرواره (آنچه یک هنرجوی تئاتر باید بداند.) نوشته‌ی سجاد زارعی اثری است که نشر سنجاق آن را منتشر کرده است و به‌طور مشخص برای فضای تئاتر و هنرجویان این حوزه نوشته شده است. نویسنده در پیشگفتار توضیح داده است که متن کتاب حاصل سال‌ها تجربه‌ی شخصی او در پلاتوهای تهران و اصفهان در مقام بازیگر و کارگردان است و در کنار آن از گفته‌ها و نوشته‌های اساتید و هنرمندان ایرانی و غیرایرانی نیز بهره گرفته است. هنرواره تلاش می‌کند به‌جای تکرار مباحث تئوریک رایج، به گوشه‌های کمتر گفته‌شده‌ی زندگی هنری، اخلاق حرفه‌ای، تهدیدها و حاشیه‌های کار تئاتر و همچنین مسیر رشد درونی و بیرونی یک هنرجو بپردازد. ساختار کتاب فصل‌بندی مشخصی دارد و از تعریف هنر و هنرمند شروع می‌شود، سپس به موضوعاتی مثل هنربند، ابتذال در هنر، تأثیر ایدئولوژی، انواع تئاتر، خلاقیت، بداهه، بازیگری، کارگردانی، دراماتورژی، مدیتیشن، آزمون بازیگری و… می‌رسد. لحن نویسنده صریح، خودافشاگر و گاهی طنزآمیز است و در بسیاری از بخش‌ها تجربه‌ی زیسته‌ی خود را مستقیماً وارد متن کرده است؛ از افسردگی و دوری از صحنه تا بازگشت دوباره به نوشتن و کار تئاتر. هنرواره بیش از آنکه به تکنیک‌های جزئی بازیگری محدود شود، به شکل‌گیری نگاه هنری و زیست حرفه‌ای در تئاتر توجه کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب هنرواره

کتاب هنرواره (آنچه یک هنرجوی تئاتر باید بداند.) با تمرکز بر تجربه‌های سجاد زارعی در مقام هنرجو، بازیگر و کارگردان، تصویری از مسیر ورود و ماندن در تئاتر ارائه کرده است که هم جنبه‌ی آموزشی دارد و هم جنبه‌ی هشداردهنده. در ابتدای کتاب، نویسنده در پیشگفتاری مفصل از روند شکل‌گیری متن، سال‌هایی که آن را کنار گذاشته و دوباره به سراغش برگشته، و نقش تئاتر در عبور او از دوره‌ای از افسردگی گفته است. سپس در فصل اول با عنوان‌هایی مثل «تعریف هنر»، «تعریف هنرمند»، «تعریف اثر هنری یک هنرمند»، «راز ماندگاری بعضی آثار هنری»، «راه‌های هنرمند شدن ظاهری» و «راه‌های هنرمند شدن باطنی» به سراغ مفاهیم پایه می‌رود. در همین فصل، نویسنده با آوردن تعاریف مختلف از هنرمندان و فیلسوفان مشهور، از ارسطو و کاندینسکی تا اسکار وایلد و ویل دورانت، نشان داده است که چرا به‌زعم او هنر مفهومی لغزان و گسترش‌پذیر است و نمی‌توان آن را در چند جمله خلاصه کرد. در ادامه‌ی همین فصل، تفاوت «هنرمند» و «هنربند» مطرح شده است؛ اصطلاحی که زارعی برای توصیف کسانی به کار برده که از ظاهر و مناسبات قدرت برای کسب جایزه، بودجه و شهرت استفاده می‌کنند اما به‌زعم او رفتار و نگاهشان با زیست هنرمندانه فاصله دارد. در فصل‌های بعدی کتاب هنرواره، تمرکز از تعریف‌ها به سمت میدان عمل و زیست روزمره‌ی هنرمند می‌رود. فصل دوم با عنوان «هنرمند و آنچه با آن مواجه است» به تأثیر ایدئولوژی بر هنر، تهدیدهایی مثل تعصب مذهبی و سیاسی، سانسور، دوقطبی‌شدن شخصیت بازیگران، خودکشی برخی هنرمندان، افشای زندگی خصوصی در رسانه‌ها و فشارهای روانی بعد از پایان پروژه‌ها پرداخته است. فصل سوم به انواع تئاتر اختصاص دارد و از تئاتر دولتی، نمایش عروسکی، موزیکال، کمدی، فیزیکال، پرفورمنس آرت، تئاتر اشیاء، تئاتر محیطی، تئاتر مستند، تئاتر مشارکتی، تئاتر سرکوب‌شدگان، تئاتر روزنامه‌ای، نامرئی، میدانی، تصویری، تئاتر کاربردی، منولوگ و نمایش سنتی ایرانی تا تعزیه و نمایش‌های پیش و پس از اسلام را مرور کرده است. در فصل چهارم، موضوعاتی مثل خلاقیت، همزادپنداری، بداهه، نسخه‌هایی برای علاقه‌مندان نویسندگی تئاتر، دراماتورژی، نسخه‌ای برای علاقه‌مندان بازیگری و کارگردانی، مراقبه، مدیتیشن و یوگا، آواز، آزمون بازیگری، نسخه‌ای برای تازه‌واردها، مرگ هنرمند، اثر ایدئولوژیک، اثر شعاری، کار مبتذل، کمدی جلف، ناامیدی، خودسانسوری و… مطرح شده است. کتاب هنرواره در مجموع از خلال مثال‌ها، روایت‌های شخصی، نقد جریان‌های رایج و توصیه‌های عملی، تصویری چندوجهی از تئاتر به‌عنوان اقیانوسی از تجربه، دانش، اخلاق و خطر ارائه کرده است.

خلاصه کتاب هنرواره

کتاب هنرواره (آنچه یک هنرجوی تئاتر باید بداند.) از یک پرسش ساده شروع کرده است: هنر چیست و هنرمند کیست؟ سجاد زارعی در فصل اول توضیح داده است که با وجود سال‌ها کار و تحقیق هنوز نمی‌تواند تعریفی قطعی از هنر ارائه کند و همین را نشانه‌ی ناشناخته‌بودن و گسترش‌پذیری آن می‌داند. او با آوردن تعاریف مختلف از هنرمندان و فیلسوفان، هنر را نوعی «معاشقه با تخیلات ذهنی» توصیف کرده است که خروجی آن در قالب اثر هنری دیده یا شنیده می‌شود. سپس به این سؤال رسیده است که چه چیزی یک خروجی را به «اثر هنری» تبدیل می‌کند؛ از نقش پیشینه و رزومه‌ی خالق اثر گرفته تا واکنش مردم، ارزش تاریخی، برندینگ و سازوکار بازار هنر. در همین بخش، مثال‌هایی از نقاشی‌های مشهور، دیوارنگاره‌های غارها، آثار آوانگاردی مثل توالت فرنگی مارسل دوشان و نقاشی «جیغ» مونش آمده است تا نشان داده شود چگونه شناخت، دانش هنری، ذوق و رسانه در درک یا رد یک اثر نقش دارند. در ادامه‌ی کتاب هنرواره، نویسنده به راز ماندگاری برخی آثار هنری پرداخته است؛ از لبخند ژکوند و شام آخر داوینچی تا چهار فصل ویوالدی و نمایش‌نامه‌های شکسپیر. او نشان داده است که چگونه تبلیغات، قابلیت الهام‌بخشی، تناسب با سلیقه‌ی گسترده و امکان بازتولید در هنرهای دیگر، یک اثر را به منبعی دائمی برای اقتباس و گفت‌وگو تبدیل می‌کند. سپس بحث «راه‌های هنرمند شدن ظاهری» را با لحنی طنزآمیز مطرح کرده است؛ فهرستی از کلیشه‌های ظاهری که در ذهن عموم به «تیپ هنری» گره خورده است و در نهایت تأکید کرده که هیچ‌کدام از این‌ها از کسی هنرمند نمی‌سازد. در برابر این ظاهرگرایی، بخش «راه‌های هنرمند شدن باطنی» قرار گرفته است که بر خودشناسی عمیق، توجه به احساسات، عادت‌شکنی آگاهانه در زندگی روزمره، تمرین تماشاگر خوب بودن، مشاهده‌ی دقیق آدم‌ها و موقعیت‌ها، و پذیرش خستگی و سختی تمرین‌ها تأکید کرده است. زارعی آموزشگاه، دانشگاه و کتاب را «مسیر» می‌داند نه مقصد و با نقل قولی از سمندریان هشدار داده است که لحظه‌ای که کسی فکر کند «بازیگر شده است» همان لحظه‌ی توقف رشد اوست. بخش مهمی از کتاب هنرواره به تهدیدهایی اختصاص دارد که متوجه هنرمند است؛ از درگیرشدن روح با اثر تا افسردگی بعد از پایان پروژه، از عشق‌های یک‌طرفه‌ی شکل‌گرفته در حین کار تا فشارهای ناشی از متدهای بازیگری که مرز بین نقش و زندگی شخصی را کمرنگ می‌کنند. نویسنده با مثال‌هایی از نویسندگان و نقاشانی مثل ونگوگ و اشاره به خودکشی برخی بازیگران، بر ضرورت مراقبت از روان، استفاده از مدیتیشن و یوگا، ریلکسیشن، سفر، گفت‌وگو با خانواده و در صورت لزوم مراجعه به روان‌شناس و روان‌پزشک تأکید کرده است. در کنار این، مفهوم «هنربند» معرفی شده است؛ کسی که به‌جای زیست هنرمندانه، با لابی، چاپلوسی، استفاده‌ی ابزاری از موضوعاتی مثل جنگ و مذهب، و تکیه بر سلبریتی‌ها و اسپانسرهای تجاری، بودجه و جایزه و سالن را تصاحب می‌کند. زارعی در برابر این الگو، بر دوری از ابتذال، کپی‌کاری، کمدی‌های سخیف و استفاده‌ی ابزاری از چهره‌ها تأکید کرده و در عین حال تفاوت میان الهام‌گرفتن از آثار پیشین و تقلید مستقیم را توضیح داده است. در فصل‌های پایانی، موضوعاتی مثل تأثیر ایدئولوژی بر هنر، خطر تعصب مذهبی و سیاسی، خودسانسوری، مرگ هنرمند به‌معنای رضایت از خود، و نیز معرفی انواع تئاتر و پیشنهادهایی برای نویسندگی، بازیگری، کارگردانی، آزمون بازیگری و ورود تازه‌واردها به عرصه‌ی هنرهای نمایشی مطرح شده است.

چرا باید کتاب هنرواره را بخوانیم؟

کتاب هنرواره (آنچه یک هنرجوی تئاتر باید بداند.) از دل تجربه‌ی مستقیم کار در تئاتر نوشته شده است و به همین دلیل در کنار توضیح مفاهیم، به جزئیات زیست واقعی هنرجو، بازیگر و کارگردان پرداخته است. این اثر فقط درباره‌ی تکنیک‌های بازیگری یا تاریخ تئاتر نیست، بلکه به سؤالاتی می‌پردازد که معمولاً در کلاس‌ها و جزوه‌های رسمی کمتر مطرح می‌شوند؛ مثل این‌که هنربند کیست، ابتذال در هنر چگونه شکل می‌گیرد، سلبریتی‌محوری چه تأثیری بر تئاتر دارد، افسردگی بعد از پایان اجرا چیست و چگونه می‌توان از خود در برابر فشارهای روانی این حرفه مراقبت کرد. نویسنده با زبان صریح و مثال‌های عینی، فاصله‌ی بین نظریه و واقعیت را کم کرده است و نشان داده که آموزشگاه و دانشگاه تنها آغاز راه هستند نه پایان آن. خواندن هنرواره برای کسانی که در ابتدای مسیر تئاتر هستند، می‌تواند تصویری نسبتاً کامل از میدان پیش رو ارائه کند؛ از تعریف هنر و هنرمند تا شناخت انواع تئاتر، از خودشناسی و عادت‌شکنی آگاهانه تا نظم و انضباط حرفه‌ای، از تمرین تماشاگر خوب بودن تا مواجهه با سانسور، ایدئولوژی و حواشی گروهی. این کتاب همچنین به‌طور مشخص به تفاوت میان الهام و کپی‌کاری، نسبت تئاتر و سینما، نقش رسانه و شبکه‌های مجازی در شکل‌دادن به سلیقه‌ی عمومی و خطر تبدیل‌شدن تئاتر به ابزاری صرفاً تجاری پرداخته است. برای کسانی که درگیر پرسش‌هایی مثل «آیا تحصیلات دانشگاهی از من هنرمند می‌سازد؟»، «چطور ذوق هنری خود را ارتقا دهم؟»، «در مواجهه با افسردگی بعد از اجرا چه کنم؟» یا «چطور در آزمون بازیگری بهترین عملکرد را داشته باشم؟» هستند، هنرواره مجموعه‌ای از پاسخ‌ها، هشدارها و پیشنهادهای کاربردی فراهم کرده است که مستقیماً از تجربه‌ی زیسته‌ی نویسنده بیرون آمده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب هنرواره (آنچه یک هنرجوی تئاتر باید بداند.) به هنرجویان و دانشجویان تئاتر، علاقه‌مندان بازیگری و کارگردانی، کسانی که در آستانه‌ی ورود به آموزشگاه‌ها و گروه‌های نمایشی هستند، و همچنین مخاطبانی که می‌خواهند پشت‌صحنه‌ی روانی و اجتماعی کار تئاتر را بهتر بشناسند پیشنهاد می‌شود. این کتاب به کسانی پیشنهاد می‌شود که درگیر دغدغه‌هایی مثل انتخاب مسیر هنری، تفاوت هنرمند و هنربند، نسبت تئاتر و سینما، ابتذال در کمدی، فشارهای روانی بعد از اجرا و نقش ایدئولوژی و سانسور در هنر هستند.