کتاب روایت پرویز

کتاب روایت پرویز نوشته‌ی وجیهه جلائیان، نریمان محمدی و مانی کلانی گفت‌وگویی بلند، تحلیلی و مستند درباره اندیشه‌های پرویز پیران در باب مسئله‌ی توسعه در ایران است که نشر کتاب شرق آن را منتشر کرده است. این کتاب بخشی از طرح «روایت‌نگاری توسعه ایران» است که با همکاری پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس و پویش فکری توسعه شکل گرفته و در قالب سلسله نشست‌هایی با عنوان «گفت‌وگوهای توسعه» پیش رفته است. متن حاضر حاصل چند سال مطالعه‌ی آثار مکتوب و گفتاری پیران، برگزاری نشست‌های تخصصی، نقد و بازنویسی مکرر است و تلاش کرده تصویری منسجم از نظریه‌ی او درباره توسعه‌نیافتگی ایران ارائه کند. در روایت پرویز، زندگی علمی و میدانی پرویز پیران، جایگاه او در جامعه‌شناسی توسعه، و مسیر شکل‌گیری نظریه‌ی «راهبرد و سیاست سرزمینی» در کنار هم قرار گرفته است. کتاب در ۱۴۲ صفحه تنظیم شده و از پیش‌گفتار ریاست پژوهشکده‌ی اقتصاد، مقدمه‌ی دبیر علمی طرح (محسن رنانی)، زندگی‌نامه‌ی مفصل پیران و سپس متن اصلی روایت تشکیل شده است. در این متن، نویسندگان با تکیه‌بر آثار و مصاحبه‌های پیران، مفاهیم کلیدی او مانند دیالکتیک عام و خاص، سه سطح تحلیل (کلان، میانه و خرد)، نقش استبداد ایرانی، ناثباتی ژئوپلیتیک، همزیستی شیوه‌های تولید و مفهوم توسعه‌نیافتگی تاریخی را بازخوانی کرده‌اند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روایت پرویز

کتاب روایت پرویز با تمرکز بر اندیشه‌های پرویز پیران درباره مسئله‌ی توسعه در ایران نوشته شده و نویسندگان آن، وجیهه جلائیان، نریمان محمدی و مانی کلانی، روایت خود را بر پایه‌ی متون، مقالات، کتاب‌ها، مصاحبه‌ها و تجربه‌های میدانی پیران سامان داده‌اند. در ابتدای کتاب، پیش‌گفتار ریاست پژوهشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس توضیح می‌دهد که چگونه شکست‌های تاریخی ایران در جنگ‌های ایران و روس و تجربه‌ی عقب‌ماندگی، نخبگان را به اندیشیدن درباره توسعه‌نیافتگی کشانده است و چرا با وجود برنامه‌های متعدد توسعه، هنوز گفتمان فراگیر توسعه در ایران شکل نگرفته است. سپس محسن رنانی در مقام دبیر علمی طرح، در مقدمه‌ای مفصل، جایگاه پیران را به‌عنوان «پیر توسعه ایران» شرح داده و نشان داده است که او چگونه میان کار نظری و عمل میدانی پیوند برقرار کرده است؛ از تدریس دانشگاهی و نظریه‌پردازی تا حضور در محلات فقیر، طراحی پروژه‌های مشارکتی و همکاری با نهادهای بین‌المللی. در ادامه‌ی کتاب روایت پرویز، زندگی‌نامه‌ی نسبتاً مفصل پرویز پیران آمده است؛ از تولد در همدان و رشد در صحنه و کرمانشاه تا تحصیل جامعه‌شناسی در دانشگاه ملی، ادامه‌ی تحصیل در آمریکا، تدریس در دانشگاه کانزاس و بازگشت به ایران و تدریس در دانشگاه‌های تهران، علامه طباطبایی و شهید بهشتی. سپس متن اصلی روایت آغاز می‌شود که در آن، نویسندگان با استفاده از الگوی سه‌سطحی پیران (کلان، میانه، خرد) موانع تاریخی توسعه در ایران را بازسازی کرده‌اند. ساختار کتاب بر محور توضیح شرایط تاریخی ایران (تنوع اقلیمی خشک و نیمه‌خشک، ناثباتی ژئوپلیتیک، همزیستی شیوه‌های تولید، تمرکز نظام سیاسی و استبدادی بودن آن)، تشریح سه سطح تحلیل (ساختارهای دیرپای کلان، سیستم‌های میانی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و شخصیتی، و رخدادهای خرد) و سپس بسط نظریه‌ی «راهبرد و سیاست سرزمینی» است. در فصل‌های میانی، نمودار سه‌سطحی موانع توسعه‌نیافتگی، بحث مفصل درباره استبداد ایرانی، نقش مذهب، ناامنی‌های پایدار، دیالکتیک ویرانی و سازندگی، و همزیستی تاریخی شیوه‌های تولید (ایلی، ده‌نشینی، شهرنشینی تجاری و سرمایه‌داری نیم‌بند) تشریح شده است. در بخش‌های پایانی نیز، نسبت نظریه‌ی پیران با نظریه‌های رایج مانند پاتریمونیالیسم، شیوه‌ی تولید آسیایی، استبداد شرقی و روایت‌های دیگر از استبداد ایرانی بررسی شده و بر تمایز نگاه او از نظر توجه به عاملیت نیروهای تغییرآفرین ایرانی و نقش انتخاب در دل جبرهای سرزمینی تأکید شده است.

خلاصه کتاب روایت پرویز

متن کتاب بر بازسازی و توضیح نظریه‌ی پرویز پیران درباره توسعه‌نیافتگی ایران متمرکز است. نویسندگان روایت پرویز نشان می‌دهند که پیران مسئله‌ی توسعه را در سه سطح به‌هم‌پیوسته تحلیل کرده است: سطح کلان، سطح میانه و سطح خرد. در سطح کلان، ساختارهای دیرپای تاریخی و «زمان دیرگذر» موضوع تحلیل است؛ جایی که عواملی مانند تنوع اقلیمی خشک و نیمه‌خشک، پراکندگی ده‌نشینی، شکل‌گیری نظام ایلیاتی جنگاور، موقعیت ژئوپلیتیک سرراهی ایران، دیالکتیک ویرانی و سازندگی، و تمرکز نظام سیاسی استبدادی در قالب والی‌گری، به‌عنوان عناصر اصلی شکل‌دهنده‌ی تاریخ اجتماعی ایران معرفی شده‌اند. پیران نشان داده است که چگونه ترکیب اقلیم سخت، ناامنی‌های مکرر، نیاز به امنیت راه‌ها برای تجارت و صنعت کارگاهی، و حاکمیت ایلات، به نهادینه‌شدن استبداد ایرانی و دیوان‌سالاری متمرکز منجر شده است. در سطح میانه، کتاب روایت پرویز به سیستم‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و شخصیتی می‌پردازد؛ یعنی جایی که فرایندها، نهادها و سازمان‌ها در بازه‌های زمانی دهه‌ای شکل می‌گیرند. در این سطح، همزیستی شیوه‌های تولید (ایل‌نشینی، ده‌نشینی نیمه‌خودکفا، شهرنشینی تجاری و سرمایه‌داری وارداتی) و پیوند آن با استبداد ایرانی توضیح داده شده است. پیران معتقد است که با ورود سرمایه‌داری مدرن، شیوه‌های تولید تاریخی یک‌باره حذف نشده‌اند بلکه در کنار الگوهای جدید، نوعی «چفت‌وبست» میان ساختارهای قدیم و شبه‌مدرن شکل گرفته که نتیجه‌ی آن، توسعه‌نیافتگی پایدار و «شبه‌مدرنیته‌ی ایرانی» است. در سطح خرد، رفتارهای روزمره، رخدادها، الگوهای شخصیت زیرسلطه، چندگانگی شخصیتی، ضعف مسئولیت‌پذیری، گرایش به قهرمان‌خواهی و ناجی‌طلبی، بی‌اعتنایی به قانون و ضعف همکاری‌های جمعی بررسی شده است؛ اموری که از نظر پیران، فقط با رجوع به ساختارها و فرایندهای تاریخی قابل فهم‌اند. کتاب در نهایت، نظریه‌ی «راهبرد و سیاست سرزمینی» را به‌عنوان تلاشی برای جایگزینی روایت‌های غیر بومی توسعه معرفی کرده و نشان داده است که چگونه می‌توان با تکیه‌بر دیالکتیک عام و خاص، نظریه‌های عمومی علوم اجتماعی را در بستر خاص ایران بازسازی کرد تا به دانشی بوم‌نهاد و کارآمد برای فهم و تغییر جامعه‌ی ایرانی رسید.

چرا باید کتاب روایت پرویز را بخوانیم؟

کتاب روایت پرویز به‌دلیل تمرکز بر یک چهره‌ی مشخص و در عین حال، پیوندزدن زندگی علمی و میدانی او با نظریه‌پردازی درباره توسعه‌نیافتگی ایران، فرصتی فراهم کرده است تا مسئله‌ی توسعه نه در سطح شعار و کلی‌گویی، بلکه در قالب یک دستگاه فکری منسجم و ریشه‌دار در تاریخ ایران دیده شود. این کتاب نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از دل متون تاریخی، تجربه‌های میدانی، و نظریه‌های عمومی علوم اجتماعی، روایتی خاص از ایران استخراج کرد که هم به جبرهای اقلیمی و ژئوپلیتیک توجه دارد و هم عاملیت نیروهای اجتماعی و انتخاب‌های آگاهانه را جدی می‌گیرد. خواندن روایت پرویز کمک می‌کند تصویر پیچیده‌تری از استبداد ایرانی، ناامنی‌های پایدار، نقش مذهب، همزیستی شیوه‌های تولید و شکل‌گیری شخصیت زیرسلطه به‌دست آید و این عناصر نه به‌صورت برچسب‌های کلی، بلکه در پیوند با یکدیگر و در سه سطح کلان، میانه و خرد فهم شوند. این کتاب همچنین نمونه‌ای عینی از «دیالکتیک عام و خاص» است؛ یعنی نشان می‌دهد که چگونه می‌توان نظریه‌های انتزاعی جامعه‌شناسی و توسعه را در بستر تاریخی و فرهنگی ایران بازخوانی کرد و از دل آن، مفاهیم تازه‌ای مانند شبه‌مدرنیته‌ی ایرانی یا راهبرد و سیاست سرزمینی را صورت‌بندی نمود. برای کسانی که به‌دنبال فهم عمیق‌تر از چرایی تکرار چرخه‌های ویرانی و سازندگی، ناکامی برنامه‌های توسعه و دشواری شکل‌گیری گفتمان ملی توسعه در ایران هستند، این کتاب یک متن تحلیلی پرجزئیات و در عین حال روشمند فراهم کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن روایت پرویز به پژوهشگران و دانشجویان رشته‌های جامعه‌شناسی، اقتصاد، علوم سیاسی، برنامه‌ریزی و مطالعات توسعه پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال چارچوبی بومی برای فهم توسعه‌نیافتگی ایران هستند. همچنین به فعالان مدنی، کنشگران محلی، مدیران و سیاست‌گذاران علاقه‌مند به ریشه‌های تاریخی استبداد، ناامنی و ضعف همکاری جمعی در ایران توصیه می‌شود. کسانی که دغدغه‌ی نقد نظریه‌های وارداتی و بازسازی مفاهیم علوم اجتماعی در بستر خاص ایران را دارند نیز می‌توانند از این کتاب بهره ببرند.