کتاب مبانی نظریه پردازی

کتاب مبانی نظریه پردازی نوشته سیدعلی اکبر افجه توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. متن این کتاب بر پایه‌ی سال‌ها تدریس درس «نظریه‌ی رفتاری سازمان» و مباحث فلسفی مرتبط با مدیریت شکل گرفته است. نویسنده که سابقه‌ی طولانی در آموزش و پژوهش در حوزه‌ی مدیریت داشته، به‌جای تکرار صرف نظریه‌های رایج و ترجمه‌ی متون غربی، به‌سراغ ریشه‌ها و مبانی نظریه‌پردازی رفته است؛ ریشه‌هایی که از نگاه او بدون فهم آن‌ها، تولید علم و بومی‌سازی دانش در علوم انسانی ممکن نیست. این کتاب بر محور مفاهیمی مانند عقل، آگاهی، آزادی، تفکر، سلوک، فاصله‌گرفتن از جسم و مادیات و نسبت این مفاهیم با نظریه و عمل سامان یافته و فلسفه‌ی اسلامی و اندیشه‌ی فیلسوفانی چون ملاصدرا، سهروردی و ابن‌سینا مبنای بحث آن قرار گرفته است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مبانی نظریه پردازی اثر سیدعلی اکبر افجه

کتاب مبانی نظریه پردازی با تمرکز بر اندیشه‌های سیدعلی اکبر افجه از همان ابتدا مسئله‌ی اصلی خود را روشن می‌کند؛ اینکه نظریه‌پردازی در علوم انسانی بدون تکیه بر عقل، فلسفه و آگاهی عمیق به تکرار نظریه‌های دیگران و وابستگی علمی منتهی می‌شود. نویسنده در مقدمه توضیح داده است که تجربه‌ی چند دهه تدریس درس «نظریه‌ی رفتاری سازمان» او را به این نتیجه رسانده است که دانشجویان دکتری به‌جای بازخوانی مکرر نظریه‌های غربی باید با مبانی فلسفی نظریه‌پردازی آشنا شوند تا بتوانند خود صاحب‌نظر شوند.

در بخش اول کتاب مبانی نظریه پردازی فصل‌های متعددی به‌صورت زنجیره‌ای به مفاهیمی مانند تعریف نظریه‌پردازی، فلسفه، سلوک، آگاهی، نظر، تفکر و تأمل، آزادی، ابزار نظریه‌پردازی، آزادی عقل، آگاهی و حرکت، معنابخشی، عقل و نظر، فکر و تفکر عقلایی، عقل نظری و عقل عملی و نسبت این مفاهیم با تولید نظریه اختصاص یافته است. نویسنده در این فصل‌ها با تکیه بر فلسفه‌ی اسلامی و مثال‌هایی از متون دینی، شعر فارسی و نظریه‌های مدیریتی، تفاوت میان نظریه و تئوری، جایگاه عقل در برابر تجربه و نقش فاصله‌گرفتن از جسم و مادیات در شکل‌گیری اندیشه‌ی نظری را توضیح داده است. این اثر سه بخش دارد.

مبانی نظریه پردازی بیشتر شبیه به یک مسیر پیوسته‌ی فکری است که از تعریف نظریه و فلسفه آغاز می‌شود، از سلوک، آگاهی، عقل و آزادی عبور می‌کند و در نهایت به جمع‌بندی درباره‌ی نقش حکمت، تفکر و عقل در تولید نظریه در علوم انسانی می‌رسد. اثر حاضر می‌کوشد نشان دهد نظریه چگونه از آگاهی و اندیشه برمی‌خیزد، چه تفاوتی با تئوری تجربی دارد و چرا بدون مبنای عقلانی و وحیانی، نظریه‌پردازی در علوم انسانی ناقص می‌ماند.

خلاصه کتاب مبانی نظریه پردازی

نظریه محصول آگاهی، ادراک و اندیشه است و از بالا به پایین می‌آید؛ درحالی‌که تئوری بیشتر به تفکر درباره‌ی تجربه و داده‌های حسی مربوط است. تجربه بدون تأیید عقلْ اعتبار ندارد و حتی نتایج آماری نیز باید با عقل سنجیده شود. نظریه مانند نقشه‌ی خانه است و عمل مانند ساختن آن. هیچ عمل پایداری بدون نظریه ممکن نیست و نبود تولید نظریه به نبود تولید علم و وابستگی فکری منجر می‌شود.

نویسنده در فصل‌های آغازین با تکیه بر فلسفه‌ی اسلامی، مفاهیمی مانند آزادی عقل، فاصله‌گرفتن از جسم و مادیات، سلوک عقلانی و نقش آگاهی را به‌عنوان مقدمات نظریه‌پردازی توضیح داده است. آزادی در این کتاب نه آزادی بدن و بیان، بلکه آزادی عقل تعریف شده است؛ یعنی توانایی «می‌خواهم ولی نمی‌کنم» و رهایی از قید نفسانیات و تعلقات. عقل سالک است، دائم در حرکت است و اندیشه بالذات پویاست. هر بار که انسان می‌اندیشد، به نظری تازه می‌رسد؛ حتی اگر دیگران آن را نپذیرند.

نویسنده تأکید کرده است که هر نظریه باید بر یک مبنای عقلایی استوار باشد و در علوم انسانی بدون توجه به وحی و متون دینی، نظریه‌پردازی ناقص می‌ماند. او با اشاره به تقسیم‌بندی‌های مختلف عقل نزد فارابی، ابن‌سینا و ملاصدرا تفاوت عقل نظری و عقل عملی را توضیح و نشان داده است که صرف داشتن عقل نظری کافی نیست. کسی که نمی‌تواند آموخته‌هایش را در عمل به کار گیرد، در حکم سفیه است و نیاز به سرپرستی دارد.

بخش‌های میانی کتاب به مفاهیمی مانند مفهوم‌سازی، اندیشه، آزادی، آگاهی و حرکت، معنابخشی و نسبت عقل و فرهنگ اختصاص دارد. نویسنده توضیح داده است که انسان به طبیعت و پدیده‌ها معنا می‌دهد و نظریه در واقع نوعی مفهوم‌سازی از جهان است. خیال اگر متکی بر عقل باشد، می‌تواند عالم بی‌شکل را شکل دهد و نظریه‌هایی مانند سلسله‌مراتب نیازهای آبراهام مازلو را پدید آورد، اما اگر از عقل جدا شود به وهم و توهم می‌انجامد.

در این میان، نقش انتقاد از خود، ذکر و فاصله‌گرفتن از عادت و جمود فکری، برای رسیدن به نظریه‌های تازه برجسته شده است. سیدعلی اکبر افجه در فصل‌های پایانی با طرح مباحثی مانند انواع ادراک (حسی، خیالی، وهمی، عقلی)، انواع سخن (معاشرت، تذکر، تفکر)، نسبت محسوس و معقول و جایگاه حکمت جمع‌بندی می‌کند که فلسفه مادر علوم است و بدون آن علوم به سطح تجربه‌ی محدود فروکاسته می‌شوند.

چرا باید کتاب مبانی نظریه پردازی را بخوانیم؟

کتاب مبانی نظریه پردازی برای کسانی که با متون مدیریتی و نظریه‌های رفتاری آشنا هستند، فرصتی فراهم کرده است تا پشت‌صحنه‌ی این نظریه‌ها را از زاویه‌ی فلسفه‌ی اسلامی ببینند. این کتاب به‌جای افزودن یک فهرست تازه از نظریه‌های مدیریتی، به این سؤال پرداخته است که نظریه اصلاً چیست، از کجا می‌آید، چه نسبتی با عقل و آگاهی و تجربه و وحی دارد و چرا بدون مبنای فلسفی، تولید علم در علوم انسانی به تکرار و ترجمه محدود می‌شود. تأکید مداوم نویسنده بر انتقاد از خود، استقلال فکری و ضرورت رسیدن به نظریه‌ی «مال خود»، خواننده را به بازنگری در شیوه‌ی مطالعه و پژوهش دعوت کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب به دانشجویان و پژوهشگران مدیریت، علوم تربیتی، جامعه‌شناسی و دیگر رشته‌های علوم انسانی که درگیر طراحی چارچوب نظری و پرسش از مبانی فکری پژوهش خود هستند، پیشنهاد می‌شود. همچنین اثر حاضر برای مدرسانی که در درس‌هایی مانند نظریه‌های سازمان، رفتار سازمانی یا فلسفه‌ی علم به‌دنبال متنی برای طرح بحث‌های عمیق‌تر درباره‌ی عقل، آگاهی و نظریه هستند و نیز برای علاقه‌مندان به فلسفه‌ی اسلامی مناسب است.

درباره سیدعلی اکبر افجه

سیدعلی اکبر افجه، زاده‌ی سال ۱۳۲۷، عضو هیئت‌علمی دانشکده‌ی مدیریت و حسابداری دانشگاه‌ی علامه طباطبایی بوده است. از آثار مکتوب این نویسنده‌‌ی ایرانی می‌توان اشاره کرد به کتاب‌های «نظریه‌های رفتاری سازمان»، «مجموعه سخنرانی‌های اولین سمینار بیمه در اقتصاد اسلامی» و «مبانی نظریه پردازی».

بخشی از کتاب مبانی نظریه پردازی

«فصل بیست و سوم: حکمت

حکمت هم از آن خداوند است.

از نظر حکمت، حرکت فکر دو نوع است:

سطحی، ظاهری: علم، تحقیق تجربی (نباید خود را به سطح اکتفا دهیم).

عمیق، باطنی (از پدید به پدیده آوردن، از حس به خیال و فکر، از فکر به وهم، از وهم به عقل، از عقل به مافوق عقل).

خاصیت فکر است که می‌تواند تا بی‌نهایت پرواز کند.

اگر در توهمات باقی بمانید این نظر قابل استفاده نیست.

باید خیال با عقل جور دربیاید.

نظر معنادار: با عقل هماهنگ است و هیچ‌وقت کهنه نمی‌شود.

کهنگی در جوانی و پیری نیست، در فکر است.

پیری و جوانی در دل و سن نیست در فکر است. اگر فکر نو باشد «پیر» جوان است و اگر کهنه باشد «جوان» پیر.

جوانی برای دانشگاه کافی نیست بلکه فکر نو برای دانشگاهی لازم است.

پیری در عالم حکمت و فلسفه به سن نیست به فکر است.

چیزی در عالم هستی نیست که برای انسان قابل درک نباشد.»