کتاب مردی از تبار آیینه و آب

کتاب مردی از تبار آیینه و آب گزیده‌ی مثنوی‌های شیخ بهایی است که به‌کوشش یوسفعلی میرشکاک گردآوری شده و نشر امیرکبیر آن را منتشر کرده است. سه مثنوی با عناوین نان و حلوا، شیر و شکر و نان و پنیر در این کتاب در کنار شرح‌ها، نقل‌قول‌ها و تحلیل‌هایی درباره‌ی زندگی، زمانه و جایگاه علمی و عرفانی بها‌ءالدین محمد عاملی (شیخ بهایی) آمده است. گردآورنده با رجوع به منابع مختلف تاریخی و ادبی، سیمای شیخ بهایی را به‌عنوان عالمی ذوفنون، شاعر، فقیه، عارف و معمار ترسیم کرده و سپس خواننده را به متن منظومه‌های او برده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب مردی از تبار آیینه و آب اثر شیخ بهایی و یوسفعلی میرشکاک

کتاب مردی از تبار آیینه و آب با تمرکز بر مثنوی‌های فارسی شیخ بهایی، چهره‌ای چندبعدی از او نشان می‌دهد؛ عالمی که هم در فقه و حدیث و تفسیر صاحب‌اثر است و هم در ریاضیات و نجوم و معماری و هم در شعر و نثر فارسی و عربی. پیشگفتار ناشر جایگاه منظومه‌های داستانی فارسی را در فرهنگ ایرانی توضیح داده و آن‌ها را گنج‌نامه‌هایی سرشار از حکمت، اخلاق، عشق، حماسه و تجربه‌های زیسته‌ی مردم این سرزمین معرفی کرده است. در ادامه یوسفعلی میرشکاک در مقدمه‌ای مفصل، زندگی و مهاجرت خاندان شیخ بهایی از جبل‌عامل به ایران، نسبت او با صفویان، نقش او در مکتب اصفهان و آثار علمی‌اش را براساس نوشته‌های پژوهشگرانی چون رسول جعفریان، ذبیح‌الله صفا، سعید نفیسی و محمدرضا حکیمی بازخوانی کرده است.

در بخش‌های بعدی کتاب مردی از تبار آیینه و آب، سه مثنوی (نان و حلوا، شیر و شکر و نان و پنیر) به‌همراه عنوان‌های درون‌متنی و گاه توضیحات کوتاه موضوعی عرضه شده است. این مثنوی‌ها سرشار از نقد دنیاطلبی، هشدار نسبت به علم بی‌عمل، ریاکاری دینی، دلبستگی به منصب و مال و دعوت به عشق، زهد، قناعت، توبه و عزلت آگاهانه است. در لابه‌لای متن حکایت‌هایی از عابدان، زاهدان، گبران، سگ قانع، جوان درباری و پیر گوشه‌نشین آمده است که هرکدام نمونه‌ای از نسبت انسان با دنیا، قدرت، نان و ایمان را نشان می‌دهد.

مردی از تبار آیینه و آب با نقل مستقیم ابیات و آوردن تیترهای عربی و فارسی برای بخش‌ها فضای فکری و زبانی شیخ بهایی را بی‌واسطه در برابر خواننده قرار داده است.

خلاصه کتاب مردی از تبار آیینه و آب

محور اصلی کتاب نسبت انسان با دنیا، علم، دین و عشق است. شیخ بهایی در مثنوی نان و حلوا از زبان خود و شخصیت‌ها، نان و حلوا را نماد جاه، مال، منصب، ریا، تدریس برای شهرت، قرب شاهان و حتی عبادتِ مزدخواهانه می‌گیرد و پی‌درپی نشان می‌دهد چگونه این دلبستگی‌ها دل را از توکل، قناعت و حضور الهی خالی می‌کند. حکایت عابد کوه لبنان و سگ گبر نمونه‌ای روشن از مقایسه‌ی قناعت و وفاداری با بی‌صبری و بی‌قراری دینی است. در شیر و شکر خطاب مستقیم به انسان است؛ انسانی که در «چاه طبیعت» مانده و از موطن اصلی خود غافل شده است.

دعاها و مناجات‌های پی‌درپی، طلب رهایی از علایق جسمانی و وساوس شیطانی و پیوستن به حلقه‌ی عاشقان را برجسته کرده است. در مثنوی نان و پنیر نیز بحث به‌سوی تعریف حکمت، عقل، زهد، فقه و تفاوت علم حقیقی و مجازی می‌رود و با حکایت عابد اسرائیلی و فرشته، ناتوانی عقل ناقص و فهم سطحی از توحید و مالکیت الهی نشان داده می‌شود.

چرا باید کتاب مردی از تبار آیینه و آب را بخوانیم؟

کتاب مردی از تبار آیینه و آب فرصتی است برای دیدن چهره‌ی شیخ بهایی در آینه‌ی شعر خودش؛ جایی که نقد تند دنیاپرستی، علم‌فروشی و ریا با طنز، حکایت و مناجات در هم آمیخته است. این کتاب برای شناخت سنت فکری و عرفانی ایران و برای بازاندیشی در معنای علم، دینداری و زیستن سودمند است.

خواندن کتاب مردی از تبار آیینه و آب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مردی از تبار آیینه و آب به دوستداران ادبیات کلاسیک فارسی، عرفان و اخلاق اسلامی، دانشجویان الهیات و ادبیات و کسانی پیشنهاد می‌شود که درگیر پرسش‌هایی درباره‌ی دنیاطلبی، ریا، علم بی‌عمل و نسبت دین و قدرت هستند.

درباره شیخ بهایی

شیخ بهایی با نام اصلی بهاءالدین عاملی از برجسته‌ترین دانشمندان، فقیهان و ادیبان عصر صفوی بود که در ۱۷ محرم سال ۹۵۳ قمری در بعلبک متولد شد. او از خانواده‌ای علمی و شیعه‌مذهب برخاست و پس از مهاجرت خانواده‌اش از جبل عامل به ایران، در شهرهای اصفهان و قزوین به تحصیل علوم مختلف پرداخت. نخستین و مهم‌ترین استاد او پدرش، عزالدین حسین بن عبدالصمد، بود و بعدها نزد استادان دیگری نیز علوم دینی، حدیث، تفسیر، ادبیات عرب و علوم عقلی را فراگرفت.

شیخ بهایی در علوم گوناگون زمان خود، از فقه و حدیث گرفته تا فلسفه، حکمت، ریاضیات، نجوم، معماری و مهندسی، مهارت داشت و از همین رو به‌عنوان یکی از جامع‌ترین عالمان دوره‌ی صفوی شناخته می‌شود. او در حکومت صفوی منصب شیخ‌الاسلامی را که عالی‌ترین مقام رسمی دینی آن دوران بود، بر عهده داشت و همچنین اقامه‌ی نماز جمعه‌ی اصفهان به او سپرده شده بود. جایگاه علمی و اجتماعی او سبب شد شاگردان برجسته‌ای همچون محمدتقی مجلسی، فیض کاشانی، ملاصدرا و ملاصالح مازندرانی در محضر او پرورش یابند.

شیخ بهایی در طول زندگی خود سفرهای متعددی به عراق، شام، مصر، حجاز، بیت‌المقدس و دیگر مناطق داشت و در این سفرها با علما و بزرگان بسیاری دیدار کرد. از مشهورترین سفرهای او سفر پیاده همراه با شاه عباس اول به مشهد است که جایگاه ویژه‌ای در زندگی او دارد. شیخ بهایی افزون‌بر فعالیت‌های علمی، آثار مکتوب فراوانی نیز از خود برجای گذاشت. شمار تألیفات او را بیش از ۱۲۰ عنوان دانسته‌اند. آثاری مانند «جامع عباسی» و «کشکول» از مشهورترین نوشته‌های او هستند.

نام او در حوزه‌ی معماری و مهندسی با طرح‌هایی چون تقسیم آب زاینده‌رود، طراحی بخش‌هایی از مسجد امام اصفهان، تعیین قبله‌ی آن، طراحی صحن حرم امام رضا (ع) و ساخت برخی سازه‌های شاخص اصفهان پیوند خورده است. شیخ بهایی در سرایش شعر فارسی و عربی مهارتی چشمگیر داشت و اشعارش اغلب مضامین عرفانی، اخلاقی و معنوی را بازتاب می‌دهند. او شخصیتی بود که در کنار دانش گسترده، گرایش‌هایی عرفانی و زاهدانه نیز داشت و همین ویژگی در آثار علمی و ادبی او آشکار است. او سرانجام پس از سال‌ها فعالیت علمی، دینی و فرهنگی در اصفهان درگذشت و بنا بر وصیتش پیکرش به مشهد منتقل و در جوار حرم امام رضا (ع) به خاک سپرده شد.

درباره یوسفعلی میرشکاک

یوسفعلی میرشکاک در سال ۱۳۳۸ در روستای خیرآباد معلا از توابع شوش و در طایفه‌ی ساکی چهارلنگ بختیاری به دنیا آمد. او شاعر، نویسنده، طنزپرداز و منتقد ادبی ایرانی است که از سال ۱۳۵۸ سرودن شعر را به‌صورت جدی آغاز کرد. در شکل‌گیری سبک شعری او شاعرانی همچون مهدی اخوان ثالث، منوچهر آتشی، محمدعلی معلم دامغانی، بیدل دهلوی و مهرداد اوستا تأثیر چشمگیری داشته‌اند. میرشکاک طی بیش از سه دهه فعالیت ادبی و هنری، آثار گوناگونی در حوزه‌های شعر، نقد ادبی، طنز و نیز نوشته‌های سیاسی، مذهبی و عرفانی پدید آورده است. همکاری نزدیک او با مرتضی آوینی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه‌ی حرفه‌ای او به‌شمار می‌آید. او در جریان انقلاب ۱۳۵۷ ایران و جنگ ایران و عراق حضوری فعال داشت؛ تجربه‌هایی که تأثیر عمیقی بر شکل‌گیری شعرهای حماسی و اجتماعی او گذاشت.

میرشکاک علاوه‌بر سرایش شعر در قالب‌های کلاسیک و نو، به‌ویژه چهارپاره و غزل، در عرصه‌ی طنز نیز چهره‌ای شناخته‌شده محسوب می‌شود و آثاری همچون دیپلمات‌نامه برای او افتخارات متعددی به همراه داشته است. فعالیت‌های مطبوعاتی او نیز شامل مدیریت صفحات ادبی روزنامه‌های مهم و نگارش آثار پژوهشی و تحلیلی بوده و در زمینه‌ی نقد و تحلیل ادبی نیز تجربه‌ی گسترده‌ای دارد. مجموعه شعرهایی مانند قلندران خلیج، ماه و کتان، از زبان یک یاغی و زخم بی‌بهبود از آثار او هستند. یوسفعلی میرشکاک در کنار فعالیت‌های ادبی، در حوزه‌ی تدریس، نقد ادبی و شاهنامه‌پژوهی نیز حضور داشته است.

جوایز و افتخارات نویسنده

یوسفعلی میرشکاک در تاریخ ۱۵ تیر ۱۴۰۱ گواهینامه‌ی درجه یک هنری در رشته‌ی شعر را دریافت کرد.

بخشی از کتاب مردی از تبار آیینه و آب

«یکی از آثار پر حجم اما ناموفق شیخ بهایی داستان موش و گربۀ اوست. این داستان که در حقیقت گفتگویی است میان یک موش و یک گربه، تحت‌الشعاع شهرت موش و گربۀ عبید زاکانی مورد توجه قرار می‌گیرد اما پس از مراجعه، حتی ذوق متوسط را نیز مجاب نمی‌کند و رغبت مطالعه را برنمی‌انگیزد. برای اینکه نمونه‌ای از نثر شیخ بهایی نیز به خوانندۀ محترم ارائه کرده باشیم، بخشی از آغاز این داستان را نقل می‌کنیم:

«آورده‌اند که موش پر هوشی سفید در گوشه‌ای قرار گرفته و از گوشه‌ای توشه تمتع کرده، ناگاه گربه‌ای در کلبۀ او درآمد. موش را دست و پا به‌هم برآمد و در زیر چشم نگاهی می‌کرد و از سوز سینه آهی می‌کشید. گربه برآشفت و گفت: ای دزد نابکار از برای چه آه کشیدی و از من چه دیدی که سلام نکردی؟ موش در جواب گفت: ای شهریار عالی‌مقدار طرفه سؤالی کردی که از جواب شما عاجزم زیرا که هرگز کسی شنیده و دیده باشد که در حالت نزول ملک الموت کسی بر او سلام کرده باشد؟»