کتاب از لاله زار تا شانزه لیزه

«از لاله‌زار تا شانزه‌لیزه» نوشته حسن عظیمی(-۱۳۲۱) است. هدف از تألیف این کتاب، معرفی تئاتر سنتی ایران و هنرمندان آن است چرا که هنوز بسیاری از هنرمندان و دانشجویان و علاقه‌مندان به تئاتر سنتی، آنانی که قدم‌های اول را برداشتند به‌خوبی نمی‌شناسند.

در بخشی از کتاب می‌خوانیم:

درباره‌ی منشأ و پیدایش تئاتر سنتی، برخی سیاه‌بازی را به دوره‌ی تیموریان نسبت می‌دهند و ادعای آن‌ها بودن یک غلام سیاه با سینیِ می در چندین تابلوی مینیاتوری در حال پایکوبی در مجلس بزرگان بوده است و گروه دیگری سیاه‌بازی را به دوره‌ی صفوی نسبت می‌دهند. عده‌ای دیگر کولی‌ها را منشأ این نمایش می‌دانند که به‌نقل از شاهنامه‌ی فردوسی مهاجرت این قوم به ایران را به بهرام پنجم پادشاه ساسانی نسبت می‌دهند و می‌گویند بهرام پنجم نامه‌ای به شنگول سرکرده‌ی کولی‌ها نوشته و از او می‌خواهد تعداد زیادی از کولی‌ها را برای برگزاری جشن‌ها و اجرای موسیقی به ایران بیاورد. کولی‌ها با ورودشان به ایران باستان در شهرهای مختلف به اجرای برنامه می‌پردازند. آن‌ها با لقب‌های گوناگون در آذربایجان و کردستان نامیده می‌شوند. در آذربایجان قره‌چی که اشاره‌ای به رنگ تیره آن‌ها دارد در کردستان با لقب زنگی یا برزنگی که گاهی با پسوند سیاه می‌آید که ممکن است به زنگبار مربوط شود. اما نظر بسیاری دیگر از محققان به ورود بردگان سیاه آفریقایی است که با ورود خود به سواحل جنوب ایران حرکات موزون، موسیقی و نمایش ویژه خود را همراه آوردند سرمنشأ این نمایش می‌دانند.