کتاب سفر شهرزاد به غرب

کتاب سفر شهرزاد به غرب (Scheherazade Goes West) نوشته فاطمه مرنیسی، روایتی تحلیلی و شخصی از مواجهه‌ی یک زن مسلمان با تصویر کلیشه‌ای زنان شرقی در ذهن و فرهنگ غرب است. نویسنده در این اثر از دل خاطرات سفر، گفت‌وگو با روزنامه‌نگاران و رجوع به هنرها، افسانه‌ها و متون کلاسیک، به سراغ رؤیاها و کلیشه‌های جنسیتی دو سوی مدیترانه می‌رود و پیوند میان خیال، سیاست و بدن زن را در دو این دو جهان بررسی می‌کند. نشر ستاک این کتاب را با ترجمه زهرا غفاری منتشر کرده است. نسخه‌ الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سفر شهرزاد به غرب

کتاب سفر شهرزاد به غرب اثری از فاطمه مرنیسی است که در مرز میان خاطره‌نویسی، تأمل نظری و سفرنامه حرکت می‌کند و از خلال تجربه‌ی شخصی نویسنده در تور تبلیغاتی کتابش، به پرسش‌های عمیق‌تری درباره‌ی زن، قدرت، رؤیا و تصویر شرق در غرب می‌رسد. مرنیسی که در کودکی در ساختار حرمسرای خانوادگی در فاس بزرگ شده، در این کتاب آن تجربه را با مواجهه‌اش با روزنامه‌نگاران، ناشران و هنرمندان غربی کنار هم می‌گذارد و از دل این برخورد، شکاف میان حرم واقعی و حرم خیالی غربی را آشکار می‌کند. 

کتاب سفر شهرزاد به غرب در فصل‌های متعدد پیش می‌رود و هر فصل از زاویه‌ای تازه به موضوع نگاه می‌کند؛ از بازخوانی قصه‌های محبوب مادربزرگ نویسنده تا رابطه‌ی جنسی در حرمسرای غربی. در فصل «ذهن به منزله‌ی سلاحی تحریک‌آمیز» کتاب به سراغ خود شهرزاد هزار و یک شب می‌رود، او را نه به‌ عنوان بدن رقصان، بلکه به‌عنوان ذهنی استراتژیست و قصه‌گو بازخوانی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه این چهره‌ی فکری در ترجمه‌ها و اقتباس‌های غربی به‌تدریج به تصویر زنی اغواگر و منفعل تقلیل یافته است. 

این کتاب با رجوع به متونی چون قرآن، روایت یوسف و زلیخا، نوشته‌های جاحظ و نیز آمارهای یونسکو درباره‌ی آموزش زنان مسلمان، پیوند میان خیال، سیاست و بدن زن را در دو جهان متفاوت دنبال کرده است.

خلاصه کتاب سفر شهرزاد به غرب

کتاب سفر شهرزاد به غرب از یک موقعیت ساده آغاز می‌شود: نویسنده برای معرفی کتابش درباره‌ی کودکی در حرمسرا به چند شهر غربی سفر کرده و در مصاحبه‌ها متوجه می‌شود واژه‌ی حرمسرا در ذهن بسیاری از مردان غربی لبخندی آمیخته به خیال جنسی بر لب می‌آورد. از همین نقطه، مرنیسی جست‌وجویی طولانی را شروع می‌کند تا بفهمد این حرمسرای خیالی چیست و چه نسبتی با حرمسراهای واقعی و تجربه‌ی زنان مسلمان دارد. 

او با تحلیل نقاشی‌های انگر، ماتیس و پیکاسو، فیلم‌های هالیوودی، اپراها و باله‌ی شهرزاد و مقایسه‌ی آن‌ها با مینیاتورهای اسلامی و قصه‌های شفاهی، نشان می‌دهد چگونه زن شرقی در تخیل غربی به بدنی بی‌حرکت و مطیع تبدیل شده است. در مقابل، با بازخوانی هزار و یک شب و روایت یوسف و زلیخا، بر تصویر زنِ فعال، قصه‌گو، خطرناک و اندیشمند در سنت اسلامی تأکید کرده است.

چرا باید کتاب سفر شهرزاد به غرب را بخوانیم؟

سفر شهرزاد به غرب امکان نادری برای دیدن همزمان دو آینه است: آینه‌ای که غرب در آن زن شرقی را می‌بیند و آینه‌ای که فرهنگ اسلامی در آن زن و قدرتش را تصور کرده است. این کتاب با ترکیب خاطره، تحلیل فرهنگی و رجوع به هنر و اسطوره، خواننده را به دقت‌کردن در تصاویر عادیِ فیلم‌ها، نقاشی‌ها و واژه‌ها فرامی‌خواند و حساسیت تازه‌ای نسبت به رابطه‌ی زن، قدرت و نگاه دیگری ایجاد می‌کند.

خواندن کتاب سفر شهرزاد به غرب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن سفر شهرزاد به غرب به علاقه‌مندان به مطالعات زنان، دانشجویان علوم اجتماعی و هنر، کسانی که به تصویر شرق در ادبیات و سینمای غرب و نیز به بحث‌های فمینیستی علاقه دارند، پیشنهاد می‌شود. همچنین خوانندگانی که به جستارها و تأملات شخصی درباره‌ی سفر و مواجهه‌ی فرهنگی گرایش دارند، از این کتاب بهره خواهند برد.

درباره فاطمه مرنیسی

فاطمه مرنیسی (Fatema Mernissi) (۱۹۴۰-۲۰۱۵)، جامعه‌شناس، نویسنده، استاد دانشگاه و فمینیست اهل مراکش بود که به عنوان یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های جریان فمینیسم اسلامی در جهان شناخته می‌شود. او که در یک خانواده‌ی مرفه و در فضای سنتیِ یک حرمسرای خانگی در شهر فاس متولد شده بود، تحصیلات خود را در رشته‌ی جامعه‌شناسی در دانشگاه رباط آغاز کرد و سپس مدرک دکترای خود را از دانشگاه برندایس آمریکا دریافت نمود. مرنیسی پس از بازگشت به کشورش، به عنوان استاد جامعه‌شناسی دانشگاه رباط مشغول به کار شد.

تمرکز اصلی کارنامه‌‌ی فکری و پژوهشی مرنیسی بر بازخوانی انتقادی تاریخ اسلام از منظر حقوق زنان، نقد ساختارهای پدرسالارانه و واسازی مفهوم حرمسرا بود. بزرگ‌ترین دستاورد علمی او کتاب «زنان پرده‌نشین و نخبگان جوشن‌پوش» بود؛ اثری که در آن با استناد به متون مذهبی و احادیث، استدلال کرد که دین اسلام در اصلِ خود رویکردی برابری‌خواهانه نسبت به زنان داشته است، اما در طول تاریخ توسط نخبگان سیاسی و مذهبیِ مرد به نفع ساختارهای پدرسالارانه تفسیر و تحریف شده است. سبک نگارش مرنیسی ترکیبی از پژوهش‌های آکادمیک، نقد سنت و روایتی قصه‌گو بود.

بخشی از کتاب سفر شهرزاد به غرب

«شهرزاد اسم عروس ایرانی جوانی است که در هزار و یک شب قصه تعریف می‌کند. این قصه‌ها "ریشه‌های گوناگون هندی، فارسی و عربی دارند." داستان‌ها که نمادی از نبوغ اسلام به عنوان یک دین و فرهنگ کثرت‌گرایانه است، در قلمروی وسیع از مالی و مراکش در ساحل اقیانوس اطلس آفریقای شمالی تا هند و مغولستان و چین گسترش یافته و حکایت می‌شود. وقتی وارد فضای داستان‌ها می‌شوید، به جهانی اسلامی هدایت می‌شوید که در آن خبری از مرزهای معمولی که فرهنگ‌ها را دور و مردمان را از هم جدا می‌کند نیست. برای مثال در داستان‌ها ایرانی‌ها عربی حرف می‌زنند و به عنوان رهبران کشورهایی ظاهر می‌شوند که میراث فرهنگی مشترکی با آن‌ها ندارند. شهرزاد تلفظ عربی از دو کلمهٔ فارسی شهر به معنای "زادگاه" و زاد به معنای "نژاد خوب" و به عبارت دیگر یعنی اشرافی است. همسر او -شهریار- هم فارسی است و نامش حاصل ادغام کلمات فارسی شهر و دار به معنای "دارندهٔ سرزمین" است. با این حال شهرزاد در اتاق خواب خود با همسرش که از نوادگان مغرور سلسلهٔ ساسانی است فارسی صحبت نمی‌کند، بلکه داستان‌ها را به زبان عربی می‌گوید. و باز با این‌که شهریار ایرانی است، "در جزایر هند و اندونزی زندگی کرده و بر آن جاها حکومت می‌کرد." با این حال به لطف جهان‌شمول بودن داستان‌ها و توانایی‌شان برای عبور از مرزهای فرهنگی، به رابطهٔ میان دو جنس محدود نمی‌ماند؛ چیزی که چون پرتگاهی عمیق، مرزی غیر قابل عبور و جنگی خونین میان زنان و مردان است.»