کتاب روانشناسی تربیتی

کتاب روانشناسی تربیتی نوشته‌ی علی شریعتمداری اثری است از نشر امیرکبیر که به مبانی نظری و کاربردی روان‌شناسی در عرصه‌ی تعلیم و تربیت می‌پردازد. نویسنده که هم تجربه‌ی دانشگاهی و هم آشنایی عمیق با سنت‌های فکری اسلامی و غربی دارد در پیشگفتار توضیح داده است که این اثر را برای جبران کمبود منبع جامع در این حوزه و پاسخ به نیاز دانشجویان دوره‌های لیسانس و فوق‌لیسانس علوم تربیتی نوشته است. در دیباچه، روان‌شناسی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی تعلیم و تربیت معرفی شده و نشان داده شده است که چگونه یافته‌های روان‌شناسی در کنار جامعه‌شناسی، فلسفه، دین و فرهنگ، پایه‌ی کار مربیان و معلمان را شکل می‌دهد. ساختار کتاب چهار قسمتی است و از تعریف علم و روش علمی و جایگاه روان‌شناسی در میان علوم شروع می‌شود، سپس به عوامل مؤثر در تفاوت‌های فردی و رشد، بعد به فرایندهای شناختی مانند یادگیری و حافظه و در پایان به انضباط و شخصیت می‌رسد. نویسنده در متن، هم به مکتب‌های مختلف روان‌شناسی غربی پرداخته است و هم بر ضرورت بازنگری علوم انسانی و توجه به مکتب تربیتی اسلام تأکید کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب روانشناسی تربیتی

کتاب روانشناسی تربیتی اثری است که علی شریعتمداری آن را با هدف پیوندزدن مبانی نظری روان‌شناسی با مسائل عینی تعلیم و تربیت نوشته است. در پیشگفتار، نویسنده توضیح داده است که بسیاری از کتاب‌های موجود تنها یک مکتب یا یک حوزه‌ی محدود مانند یادگیری یا رشد ذهنی را پوشش می‌دهند و بسیاری از مسائل اساسی روان‌شناسی تربیتی را نادیده می‌گیرند، به همین دلیل این کتاب را به‌صورت اثری نسبتاً جامع سامان داده است. در دیباچه، ابتدا تعریف و موضوع روان‌شناسی و روان‌شناسی تربیتی و سپس جایگاه روش علمی در این رشته‌ها توضیح داده شده است. شریعتمداری علم را مجموعه‌ای از فرضیه‌ها می‌داند و نشان می‌دهد که چگونه روان‌شناسی نیز مانند فیزیک و شیمی بر فرضیه‌ها و روش علمی استوار است. او در فصل‌های آغازین، بحث‌هایی مانند «علم چیست؟»، «آیا روان‌شناسی علم است؟» و «روش علمی کدام است؟» را مطرح کرده و با استناد به دیدگاه‌هایی از گرت، اینشتین، جان دیوئی و دیگران، مراحل روش علمی و تحقیق را تشریح کرده است. سپس روش‌های خاص بررسی فرضیه‌های روان‌شناسی مانند آزمایش، مشاهده، روش تکوینی، پرسش‌نامه، مصاحبه، مطالعه‌ی موردی و استفاده از آمار را به‌تفصیل توضیح داده است. کتاب روانشناسی تربیتی در چهار قسمت تنظیم شده است. در قسمت اول، علاوه‌بر تعریف و فایده‌ی روان‌شناسی و روان‌شناسی تربیتی، مکتب‌های مهم روان‌شناسی معرفی شده‌اند: از مکتب ساختمانی و فونکسیون تا تحلیل روانی فروید، مکتب سلوک و رفتار، و مکتب گشتالت. نویسنده در هر مکتب، چهره‌های اصلی، مفاهیم کلیدی و نقدهای خود را مطرح کرده است؛ برای مثال در مکتب فروید، ساختار شخصیت (آن، خود، خود برتر)، نقش ناخودآگاه، غریزه‌ی عشق و مرگ و مفهوم واپس‌رانی توضیح داده شده و در مکتب رفتار، دیدگاه واتسن و ثورندایک درباره‌ی یادگیری، محرک و پاسخ و نقش تمرین و عادت بررسی شده است. قسمت دوم کتاب به اختلاف رفتار افراد و عوامل مؤثر بر آن اختصاص دارد و موضوعاتی مانند وراثت، محیط جغرافیایی، محیط اجتماعی و فرهنگی، رشد در دوره‌های کودکی، بچگی و بلوغ، نقش خانواده، گروه هم‌سن، احتیاجات اساسی، خصوصیات فردی، غدد و رفتار دفاعی در چند فصل جداگانه طرح شده است. در قسمت سوم، فرایندهای عقلانی مانند یادگیری، حافظه، دقت، تفکر و هوش و نیز شیوه‌های ارزش‌سنجی پیشرفت فرد در جریان یادگیری بررسی شده است. قسمت چهارم کتاب روانشناسی تربیتی به انضباط و شخصیت می‌پردازد و مفاهیمی مانند انضباط، عوامل پیدایش مسائل انضباطی، راه‌های حل آن‌ها، مفهوم شخصیت، طبقه‌بندی شخصیت، روش‌های مطالعه‌ی شخصیت و انواع اختلالات شخصیت را توضیح داده است. در سراسر کتاب، نویسنده ضمن استفاده از منابع دانشگاهی داخلی و خارجی، بر ضرورت مطالعه‌ی رشد و تربیت در بستر جامعه‌ی ایران و بهره‌گیری از مکتب تربیتی اسلام نیز تأکید کرده است.

خلاصه کتاب روانشناسی تربیتی

نویسنده در روانشناسی تربیتی ابتدا چارچوب نظری خود را درباره‌ی علم و روش علمی روشن کرده است. او علم را مجموعه‌ای از فرضیه‌ها می‌داند که دانشمندان برای توضیح مسائل مشخص، با تکیه بر مدارک و دلایل موجود مطرح می‌کنند. بر این اساس، روان‌شناسی نیز علمی است که از فرضیه‌های متعدد درباره‌ی رفتار انسان تشکیل شده و با روش علمی پیش می‌رود. شریعتمداری با استناد به جان دیوئی، مراحل روش علمی را به‌صورت برخورد با مسئله، مشخص‌کردن آن، جمع‌آوری دلایل، طرح فرضیه‌ها، آزمایش فرضیه‌ها و نتیجه‌گیری توضیح داده و نشان داده است که این مراحل در همه‌ی علوم مشترک است و تفاوت علوم در شیوه‌ی آزمایش فرضیه‌هاست. سپس روش‌های خاص روان‌شناسی مانند آزمایش، مشاهده، روش تکوینی (طولی و عرضی)، پرسش‌نامه، مصاحبه، مطالعه‌ی فرد و استفاده از آمار را معرفی کرده و برای هرکدام، کاربردها، محدودیت‌ها و نکات دقت را شرح داده است. در ادامه‌ی کتاب روانشناسی تربیتی، نویسنده به تعریف روان‌شناسی به‌عنوان مطالعه‌ی جنبه‌های مختلف رفتار انسان و ارتباط آن‌ها با یکدیگر می‌پردازد و رفتار را شامل فعالیت‌های بدنی، عاطفی، اجتماعی، عقلانی، اخلاقی و هنری می‌داند. سپس فایده‌های روان‌شناسی را در شناخت خود و دیگران، فهم نقش وراثت و محیط، درک دوره‌های رشد، توجه به اختلافات فردی، سنجش استعدادها و رغبت‌ها، فهم یادگیری و تأیید ارزش‌های دموکراتیک توضیح داده است. در بخش روان‌شناسی تربیتی، او این رشته را بررسی اصول روان‌شناسی و اجرای آن‌ها در جریان‌های تربیتی تعریف کرده و با نقل دیدگاه‌هایی مانند لیندگرن و کامینز، سه محور اصلی آن را «یادگیرنده»، «یادگیری» و «موقعیت یادگیری» معرفی کرده است. سپس حوزه‌های اصلی روان‌شناسی تربیتی را برمی‌شمارد: رشد و پیشرفت انسان، یادگیری و عوامل مؤثر بر آن، شخصیت و سازگاری، اندازه‌گیری و ارزش‌سنجی، و تکنیک‌ها و روش‌های تحقیق در مسائل تربیتی. در بخش مکتب‌های روان‌شناسی، نویسنده مکتب ساختمانی، فونکسیون، تحلیل روانی، رفتار و گشتالت را معرفی کرده و نشان داده است که هر مکتب چگونه به موضوع، روش و هدف روان‌شناسی نگاه می‌کند و چه تأثیری بر فهم یادگیری، شخصیت و تربیت گذاشته است. در بخش‌های بعدی، که در متن حاضر نشانه‌هایی از آن‌ها دیده می‌شود، بحث به سمت عوامل مؤثر در اختلاف رفتار افراد (وراثت، محیط جغرافیایی، اجتماعی و فرهنگی)، جنبه‌های مختلف رشد در دوره‌های کودکی و بلوغ، نقش خانواده و گروه هم‌سن، احتیاجات اساسی، رفتار دفاعی، و سپس فرایندهای شناختی و در پایان انضباط و شخصیت پیش می‌رود و در هر مورد، پیوند این مباحث با وظایف مربیان و معلمان توضیح داده شده است.

چرا باید کتاب روانشناسی تربیتی را بخوانیم؟

روانشناسی تربیتی اثری است که چند ویژگی را هم‌زمان در خود جمع کرده است. از یک‌سو، مباحث بنیادی مانند تعریف علم، جایگاه روان‌شناسی در میان علوم، روش علمی و روش‌های تحقیق روان‌شناختی را به‌صورت منظم و استدلالی طرح کرده است و از سوی دیگر، این مباحث را مستقیماً به مسائل تربیتی و کلاس درس پیوند داده است. خواننده در این کتاب با مکتب‌های اصلی روان‌شناسی و تفاوت نگاه آن‌ها به رفتار، یادگیری و شخصیت آشنا می‌شود و می‌تواند بفهمد که هر مکتب چه پیامدی برای شیوه‌ی تدریس، نگاه به شاگرد و طراحی برنامه‌ی درسی دارد. بخش‌های مربوط به رشد، اختلافات فردی، احتیاجات اساسی، نقش خانواده و گروه هم‌سن و رفتار دفاعی، زمینه‌ای فراهم می‌کند تا رفتار کودکان و نوجوانان در مدرسه و خانه بهتر فهمیده شود. همچنین توضیح دقیق روش‌های آزمایشی، مشاهده، پرسش‌نامه، مصاحبه، مطالعه‌ی فرد و استفاده از آمار، خواننده را با ابزارهای پژوهش در تعلیم و تربیت آشنا می‌کند. در سراسر کتاب، نویسنده پیوسته به این نکته بازمی‌گردد که روان‌شناسی تربیتی باید در بستر فرهنگی و اعتقادی جامعه‌ی ایران و با توجه به مکتب تربیتی اسلام فهمیده شود و این نگاه، برای کسانی که به پیوند میان علوم انسانی جدید و سنت فکری اسلامی علاقه‌مند هستند، جنبه‌ای متمایز ایجاد کرده است.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

روانشناسی تربیتی به دانشجویان علوم تربیتی، روان‌شناسی و رشته‌های مرتبط پیشنهاد می‌شود که به‌دنبال درکی منظم از مبانی روان‌شناسی و کاربرد آن در تعلیم و تربیت هستند. همچنین به معلمان، مربیان، مشاوران مدرسه و مدیران آموزشی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند رفتار و رشد شاگردان را عمیق‌تر بفهمند و با مکتب‌های مختلف روان‌شناسی و روش‌های پژوهش تربیتی آشنا شوند. این کتاب به پژوهشگران علاقه‌مند به پیوند میان روان‌شناسی، تربیت و فرهنگ اسلامی نیز پیشنهاد می‌شود.

بخشی از کتاب روانشناسی تربیتی

«روان‌شناسی عبارت است از مطالعۀ جنبه‌های مختلف رفتار و ارتباط آن‌ها با یکدیگر. منظور از رفتار و جنبه‌های آن فعالیت‌هایی است که از فرد سر می‌زند ما با فردی سر و کار داریم که احساس و ادراک می‌کند، امور را به خاطر می‌سپارد و به یاد می‌آورد، پاره‌ای از امور را یاد می‌گیرد، از برخورد به چیزهایی می‌ترسد، در مقابل ناملایمات خشمگین می‌شود، در بعضی مواقع شور و هیجان از خود نشان می‌دهد، با دیگران به سر می‌برد، از کار کردن با دیگران لذت می‌برد، برای خود هدف‌های اساسی یا غیراساسی انتخاب می‌کند، نقشه می‌کشد، دربارۀ افراد و اعمال ایشان اظهارنظر می‌نماید، گاهی خونسرد است، زمانی حساسیت نشان می‌دهد، در انتخاب هدف‌ها و وسایل تصمیم می‌گیرد، برای جلوگیری از شکست خود یا به منظور تأمین احتیاجات اساسی روانی خویشتن رفتار خاصی از خود ظاهر می‌سازد؛ این‌گونه فعالیت‌ها که اغلب با کارهای بدنی همراه هستند به عنوان رفتار در روان‌شناسی مورد بحث واقع می‌شوند، روی این زمینه می‌گوییم روان‌شناسی عبارت است از مطالعۀ جنبه‌های مختلف رفتار آدمی از قبیل جنبه‌های بدنی، جنبه‌های عاطفی، جنبه‌های اجتماعی، عقلانی، اخلاقی و هنری و ارتباط این جنبه‌ها با هم. روان‌شناسی در شناختن رفتار خود و دیگران، بررسی علل و اسباب رفتار، توجه به شرایط معینی که باعث بروز رفتار خاصی می‌شوند، فهم تأثیر عوامل ارثی و عوامل مربوط به محیط جغرافیایی و اجتماعی و فرهنگی در رفتار افراد به ما کمک می‌کند. تحقیقات روان‌شناسی بسیاری از پندارهای بی‌اساس را دربارۀ افراد و نوع قضاوت ما در مورد ایشان تغییر می‌دهد. در گذشته عده‌ای تصور می‌کردند که موقعیت اجتماعی یا اقتصادی و وضع طبقه‌ای افراد یا عوامل نژادی امتیازات خاصی برای دسته‌ای از افراد به وجود می‌آورد و دیگران فاقد این امتیازات هستند برای این دسته «اصالت خانوادگی» یا موقعیت ممتازی قائل می‌شدند و خیال می‌کردند افراد این دسته باهوش‌تر از دیگران هستند، صلاحیت رهبری دیگران را دارند، تحصیل در مراحل عالی باید به این عده اختصاص یابد و همین عده صلاحیت حکومت بر دیگران را خواهند داشت. نزدیک به این‌گونه نظریات واهی و بی‌اساس تصوراتی از قبیل «خبث طینت»، «بدجنسی»، «رذالت و پستی ذاتی»، «جانی بودن فطری»، و مانند این‌ها در مورد عده‌ای از افراد در اذهان مردم جاهل و ناآشنا به مبانی علمی وجود داشت. این تصورات واهی باعث می‌شد که فرصت تربیتی را از عده‌ای سلب کنند و مانع رشد و ترقی ایشان شوند.»