رولد دال رماننویس، فیلمنامهنویس، شاعر و خلبان جنگندهی بریتانیایی است. شهرت او بیشتر از کتابهایی حاصل شد که برای کودکان و نوجوانان نوشت؛ او را یکی از بزرگترین نویسندگان کودک در قرن بیستم خواندهاند. دال سابقهی حضور در جنگ دوم جهانی به عنوان خلبان نظامی و نیز همکاری با سازمانهای اطلاعاتی بریتانیا را در کارنامهی خود دارد.
رولد دال در سیزدهم سپتامبر سال ۱۹۱۶ در ویلاماریِ کاردیف ولز از والدینی نروژیتبار به دنیا آمد. پدرش هارولد دال کارگزار کشتی و متمول بود و مادرش ماگدالن نام داشت. هارولد دال از شهر سارپسبورگ نروژ به بریتانیا مهاجرت کرده بود. او و همسرش نوزاد خود را به یاد رولد آمونسن کاشف نروژی قطب جنوب، رولد نام نهادند. رولد در کودکی به زبان نروژی صحبت میکرد و زبان اولش انگلیسی نبود. او در سال ۱۹۲۰ تنها چند ماه پس از مرگ خواهرش، پدرش را نیز از بیماری ذاتالریه از دست داد. پدر رولد پس از مرگش ثروت قابلتوجهی را از خود بر جای گذاشت.
والدین دال بر آن بودند فرزندشان در مدارس انگلیسی درس بخواند. یکی اولین مدارسی که رولد در آن درس خواند، مدرسهی شبانهروزی سنت پیتر در وستون سوپر مار بود. دال که پس از مرگ پدرش، وابستگی عاطفی زیادی به مادر داشت، روزگار سختی را دور از او در این مدرسه گذراند. رنج حاصل از این دوری در نامههای کودکانهای که برای مادرش مینوشت، متجلی شد، نامههای که پس از درگذشت مادرش در سال ۱۹۶۷ پیداشان کرد و دریافت مادرش همگی آنها را پیش خود نگه داشته است.
در سال ۱۹۲۹ رولد دال سیزدهساله وارد مدرسهی رپتون دربیشایر شد. که تجربهای عمیقا تلخ برایش به جا گذاشت و نشانههایش را در آثار دال میتوان دید. مدرسهای با فضایی خشک و قوانین سخت آیینی که کودکان در آن به کار واداشته میشدند. دال در آن سالها تحت ستم معلمان و شاگردان بزرگتر از خود بود.
رولد دال پس از پایان تحصیلاتش در سال ۱۹۳۴در طول زندگی خود مشاغل متنوعی را تجربه کرد. او در این سال به استخدام شرکت نفت شل درآمد. پس از دو سال آموزش در بریتانیا ابتدا به موسامبای کنیا اعزام شد و پس از آنجا به دارالسلام در تانزانیای کنونی که مستعمرهی بریتانیا بود منتقل شد.
ماموریت دال در نیروی هوایی از سال ۱۹۳۹ آغاز شد. در آن ایام با آغاز جنگ جهانی دوم بریتانیا بر آن شد که آلمانیهای ساکن دارالسلام را گرد هم آورد. دال درآن زمان به عنوان تفنگدار ارتش سلطنتی انجام وظیفه میکرد و فرماندهی دستهای از نظامیان بومی تحت خدمت ارتش استعماری بریتانیا را بر عهده گرفت. در نوامبر سال ۱۹۳۹ به خدمت نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا درآمد. او به همراه ۱۶ تن دیگر برای آموزش پذیرفته شده بود. از آن جمع تنها ۳ نفر زنده از جنگ بیرون آمدند. دال پروازهای آموزشی خود را با موفقیت پشت سر گذاشت و در مدتی کوتاه در کارش به پیشرفتی چشمگیر رسید. او ادامهی دورهی آموزشی خود را در عراق گذراند. دورهای که در پایگاهی در هشتاد کیلومتری بغداد گذشت.
پس از آموزشی شش ماهه در آگوست سال ۱۹۴۰ رولد دال به عنوان افسر خلبان ماموریت گرفت. چندی بعد دال در حین یکی از ماموریتهای خود با سانحهای سخت مواجه شد، جمجمهاش شکست و برای مدتی بیناییاش را از دست داد. او با قطار به بیمارستانی در اسکندریه فرستاده شد تا با خوشاقبالی از مرگ نجات پیدا کند. رد این حادثه بعدها در اولین اثر دال نمایان شد. دال در فوریهی ۱۹۴۱ از بیمارستان مرخص شد و باز هم به ماموریتهای جنگی گماشته شد. در سپتامبر سال ۱۹۴۱ پس از انجام موفقیتآمیز ماموریتهایش به افسر اصلی پرواز ارتقا یافت.
آشنایی رولد دال با رولد دالفور در سال ۱۹۴۲ یکی از نقاط مهم زندگی او است. دال در لندن با دالفور که آن زمان معاونت وزارت خارجه را برعهده داشت آشنا شد. بالفور پس از آگاه شدن از سوابق نظامی دال و دیدار با او و آشنایی با تواناییها و نفوذ کلامش، دال را به عنوان وابستهی نظامی سفارت بریتانیا در واشنگتن برگزید. دال پس از حضور در آمریکا و دیدن وضعیت مرفه مردم آمریکا شگفتزده شد. او وضعیت سخت مردم بریتانیا و اروپا را که جنگ بر آنان تحمیل کرده بود، با رفاه آمریکاییها مقایسه کرد و ناخرسندی بر او چیره شد. رولد در آمریکا با فارستر رماننویس مشهور انگلیسی که فعالیت اطلاعاتی میکرد، ملاقات نمود و با او همراه شد تا به فعالیت تبلیغی برای متفقین بپردازد. فارستر درخواست نشریهی ستردیایونینگ پست را که از او داستانی بر اساس تجربیات دال خواسته بود اجابت کرد. فارستر از دال خواست تجارب خود را بنویسد و پس از خواندن نوشتهای او بر آن شد که همانها را بدون تغییر منتشر کند. رولد با افسران دیگری همچون ایان فلمینگ و دیوید آگیلوی نیز آشنا شد. دال به حرکت مبارزه با جنبش «اول آمریکا» نیز پیوست. دال در آن ایام با MI6 همکاری میکرد و اطلاعاتی را نیز مستقیما در اختیار چرچیل قرار میداد.
دال در سال ۱۹۵۳ با پاتریشیا نیل بازیگر آمریکایی ازدواج کرد. آن دو صاحب دو فرزند شدند و ازدواجشان سی سال به طول انجامید. دال فرزندش اولیویا را در کودکیاش از دست داد و فقدانش او را به شدت تحت تاثیر قرار داد. همسرش نیل نیز هنگام بارداری فرزند پنجمش دچار آنوریسم مغزی شد، اما به کمک دال توانست سلامت خود را بازیابد. در سال ۱۹۸۳ دال از نیل جدا شد و با معشوقهاش فیلیستی ازدواج کرد.
کتابهای رولد دال
اولین اثر رولد دال همان مقالهای بود که به درخواست فورستر با نام «یک تکه کیک» در سال ۱۹۴۲ منتشر کرد. اما اوج کار دال در آثاری بود که برای کودکان نوشت. او زبان کودکان را به خوبی میدانست و همین کتابهایش را در بین کودکانِ نسلهای متفاوت محبوب کرد. اولین کتاب او برای کودکان «گرملینها» نام داشت و در سال ۱۹۴۳ منتشر شد. «جیمز و هلوی غول پیکر» اثر دیگرش برای کودکان بود که در سال ۱۹۶۱ به انتشار رسید و اقتباسی سینمایی از آن نیز در سال ۱۹۹۶ توسط هنری سلیک و تیم برتون ساخته شد. کتاب جذاب و معروف او «چارلی و کارخانه شکلاتسازی» در سال ۱۹۶۴ توسط انتشارات پنگوئن چاپ شد و اقتباس پرطرفداری از آن نیز توسط تیم برتون در سال ۲۰۰۵ خلق شد. «انگشت جادویی» نام داستان کودک بعدی او بود که در سال ۱۹۶۲ نوشته شد و در سال ۱۹۶۴ در آمریکا منتشر شد. اثر بعدی او «آقای روباه شگفتانگیز» نیز توسط انتشارات پنگوئن در سال ۱۹۷۰ منتشر شد. دال در سال ۱۹۷۲ «چارلی و آسانسور بزرگ شیشهای» را در ادامهی «چارلی و کارخانه شکلاتسازی» نوشت که در همین سال در انگلیس و سال بعد در آمریکا منتشر شد: او بر آن بود که قسمت سوم این کتاب را نیز بنویسد که عمرش کفاف این کار را نداد. تمساح غولپیکر (۱۹۷۸)، سرزنشها (۱۹۸۰)، داروی شگفتآنگیز جورج (۱۹۸۱)، غول بزرگ مهربان (۱۹۸۲) ، جادوگرها (۱۹۸۳)، تشپ گال (۱۹۹۰)، مینیپینها (۱۹۹۱) و کشیش نیبلزویک (۱۹۹۱) نام داستانهای دیگری است که دال برای کودکان نوشت. دال خود کتاب «غول بزرگ مهربان» را بیش از دیگر آثارش دوست میداشت. او سه شعر نیز با نامهای «ترانههای آشوبگر» در سال ۱۹۸۲، «حیوانات کثیف» در سال ۱۹۸۳ و شوربای ترانهها در سال ۱۹۸۹ منتشر کرد.
دال برای بزرگسالان نیز داستانهایی نوشت. اولین رمان او برای بزرگسالان «گاهی هرگز: قصهای برای سوپرمن» بود که در سال ۱۹۴۸ و در ابتدای دوران نویسندگیاش نوشته و منتشر شد. رمان دیگر او «عمو اسوالد من» با راوی بینامی که داستان از عموی بدکار و ناپاکدامن خود میگفت در سال ۱۹۸۰ به انتشار رسید.
رولد دال فیلمنامهنویسی را نیز آزمود. «۳۶ ساعت» منتشرشده در سال ۱۹۶۵، «فقط دو بار زندگی میکنی» (۱۹۶۷) که پنجمین قسمت از مجموعهی جاسوسی جیمز باند بود و به کارگردانی لوئیس گیلبرت روی پرده رفت، «چیتیچیتی بنگبنگ» که فیلمنامهی موزیکال بود و در سال ۱۹۶۸ توسط کن هیوز ساخته شد و «شبکاو» (۱۹۷۱) فیلمنامههایی هستند که دال مسقلا یا مشترکا به نگارش درآورد. رولد دال داستانکوتاههای بسیاری نیز نوشت که در مجموعههاای مختلفی در طول سالهای فعالیتش منتشر شد. «ده داستان آگهیها و پرواز» (۱۹۴۹)، «کسی مثل تو» (۱۹۵۳)، «ببوس ببوس» (۱۹۶۰)، «۲۹ بوسه از طرف رولد دال» (۱۹۶۹)، «داستانهای چشمنداشتنی» (۱۹۷۹)، «داستانهای چشمنداشتنی دیگر» (۱۹۸۰)، «بهترین داستانهای رولد دال» (۱۹۷۸)، «داستانهای ارواح» (۱۹۸۳)، «مینیبوس رولد دال» (۱۹۸۶) و «آه راز شیرین زندگیام» (۱۹۸۹) نام مجموعههایی هستند که داستانهای کوتاه دال ذیل آنها به انتشار درآمد. دال کتابهای غیرداستانی نیز نوشته است.
درگذشت و قدردانیها پس از مرگ او
رولد دال در سال ۱۹۹۰ و در سن ۷۴ سالگی بر اثر سرطان خون درگذشت. او در قبرستان کلیسای سنت پیتر در باکینگهامشایر به خاک سپرده شد. همراه با او تجهیزات بازی اسنوکرش را همراه چند بورگندی، شکلات، مداد و ارهبرقی دفن کردند تا خاکسپاریاش نیز مانند داستانهایش خاص و عجیب باشد. کودکان هنوز هم به یادش کنار مقبرهی او گل و اسباببازی میگذارند. از دال تا سالها پس از مرگش به طرق گوناگون تجلیل شد. در سال ۱۹۹۶ یک گالری برای کودکان و به نام رولد دال در باکینگهامشایر افتتاح شد، در همین سال سیارکی که توسط آنتونین مارکوس کشف شده بود به افتخار او رولد دال نام نهاده شد. در سال ۲۰۰۸ موسسهی خیریهي مستقل بریتانیایی بوک تراست، جایزهای سالانه به نام رولد دال برای نویسندگان داستانهای طنز کودکانه پایهگذاری کرد.
