کتاب صوتی آقای سفیر

کتاب صوتی آقای سفیر (خاطرات محمدجواد ظریف در سازمان ملل) نوشته‌ محمدمهدی راجی، گفت‌وگویی بلند و مفصل با محمدجواد ظریف است که استودیو نوار با همکاری نشر نی و با گویندگی تایماز رضوانی و پیمان قریب‌ پناه منتشر کرده است. این کتاب صوتی بر پایه‌ی حدود ۴۰ ساعت گفت‌وگو شکل گرفته که در فاصله‌ی زمستان ۱۳۸۹ تا بهار ۱۳۹۱ عمدتاً در اتاق ظریف در دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه ضبط شده است. این کتاب صوتی با تکیه‌ بر گفت‌وگوهای طولانی، هم به جزئیات زندگی شخصی و خانوادگی ظریف می‌پردازد و هم به لایه‌های فنی و نظری روابط بین‌الملل و حقوق بین‌الملل. شنونده در این اثر می‌تواند در کنار روایت زندگی یک دیپلمات، با منطق و سازوکار دیپلماسی ایرانی در دهه‌های پرتنش معاصر نیز آشنا شود.

درباره کتاب صوتی آقای سفیر اثر محمدمهدی راجی

کتاب صوتی آقای سفیر با تمرکز بر زندگی و کارنامه‌ی محمدجواد ظریف، ساختاری گفت‌وگومحور دارد که در آن محمدمهدی راجی هم نقش پرسشگر کنجکاو را بر عهده گرفته و هم در پس‌زمینه، دغدغه‌ی فهم سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را دنبال کرده است. در مقدمه‌ی طولانی و تحلیلی، نویسنده ابتدا جایگاه دیپلماسی را در قدرت ملی با استناد به هانس مورگنتا توضیح داده است؛ از جغرافیا و منابع طبیعی تا روحیه‌ی ملی را «مواد خام» قدرت می‌داند که بدون دیپلماسی کارآمد به نتیجه نمی‌رسند. سپس با مرور نمونه‌هایی از تاریخ ایران، از میرزا حسین‌خان سپهسالار و محمدعلی فروغی تا احمد قوام و محمد مصدق، نشان می‌دهد که چگونه در بزنگاه‌های حساس، حضور چند چهره‌ی برجسته توانسته مسیر کشور را عوض کند.

در ادامه، ظریف به‌عنوان یکی از چهره‌های نسل پس از انقلاب معرفی شده که ۲۵ سال حضور مستمر در سازمان ملل متحد داشته و از کارمند محلی و دانشجوی دکترا در نیویورک تا سفیر و نماینده‌ی دائم ایران در این نهاد پیش رفته است. کتاب صوتی آقای سفیر در بدنه‌ی اصلی خود به دو بخش درهم‌تنیده می‌پردازد: نخست، روایت زندگی شخصی و حرفه‌ای ظریف از کودکی در خانواده‌ای مذهبی و تاجر در تهران و اصفهان، تحصیل در دبستان و دبیرستان علوی، تجربه‌ی سخنرانی از کلاس دوم دبستان، بیماری میگرن و چشم‌درد، سفر به انگلیس به‌خاطر عمل جراحی مادر، آشنایی با کتاب‌های شریعتی و صمد بهرنگی، فضای بسته‌ی خانوادگی و نهایتاً خروج پیش از ۱۷ سالگی به آمریکا برای فرار از خطر دستگیری.

دوم، بازسازی مسیر ورود او به کنسولگری سانفرانسیسکو در بحبوحه‌ی تسخیر سفارت آمریکا، نقش انجمن اسلامی دانشجویان در اداره‌ی کنسولگری، تبدیل‌شدن به مسئول پیگیری وضعیت دانشجویان ایرانی پس از گروگانگیری و قطع روابط و سپس پیوستن به نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد در سال ۱۳۶۱ به‌عنوان کارمند محلی و مشاور سفیر. شنونده در فصل‌های مختلف کتاب صوتی آقای سفیر، با موضوعاتی مانند ساختار انجمن اسلامی دانشجویان در آمریکا و کانادا، اختلافات درونی آن، چگونگی اداره‌ی کنسولگری سانفرانسیسکو پس از قطع روابط، روند تحصیل ظریف در دانشگاه‌های سانفرانسیسکو، کلمبیا و دنور، نگارش رساله‌های او درباره‌ی تحریم و دفاع مشروع و هم‌زمانی تولد فرزندش با امتحان جامع دکترا روبه‌رو می‌شود.

سپس روایت به درون سازمان ملل منتقل می‌شود: از نخستین حضور در کمیته‌های چهارم و سوم مجمع عمومی، استفاده‌ی افراطی از «حق جواب» و تبدیل ایران به موضوع دائمی بحث حقوق بشر، تا تجربه‌ی انزوای شدید ایران در شورای امنیت در دوران جنگ، مذاکرات مربوط به قطعنامه ۴۷۹ و ۵۹۸، اعزام هیئت‌های حقیقت‌یاب درباره‌ی خرمشهر و سلاح شیمیایی و تصمیم تحریم شورای امنیت پس از فتح خرمشهر که به‌تدریج از یک تاکتیک به استراتژی تبدیل شد. کتاب صوتی آقای سفیر در کنار این‌ها، به روابط شخصی ظریف با دبیرکل‌های سازمان ملل از خاویر پرز دکوئیار تا کوفی عنان، پیشنهادهای کاری در دبیرخانه و نیز نقدهای او به خطاهای خود و دستگاه دیپلماسی می‌پردازد.

خلاصه کتاب صوتی آقای سفیر

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از کتاب را فاش می‌کند!

در کتاب صوتی آقای سفیر، محور اصلی گفت‌وگوها زندگی و تجربه‌ی دیپلماتیکی است که نویسنده آن را «روایت شفاهی یکی از جوانان انقلابی» می‌نامد؛ روایتی که به‌زعم او برشی از تاریخ دیپلماسی ایران است و از خلال آن می‌توان سیاست خارجی جمهوری اسلامی را بهتر فهمید. ظریف از همان ابتدا، کودکی خود را در خانواده‌ای مذهبی، سنتی و مرفه در تهران و اصفهان شرح می‌دهد. در ادامه، شنونده با فضای بسته‌ی خانوادگی و مذهبی آشنا می‌شود. ظریف از کلاس‌های حوزوی صبحگاهی، خواندن جامع‌المقدمات، هدایه و شرح ابن‌عقیل و هم‌زمان ابتلا به میگرن و چشم‌درد در نوجوانی می‌گوید. او نخستین مواجهه‌ی خود با جهان خارج را در سفر چندماهه به انگلیس برای عمل جراحی مادر و نیز سفر کودکی به عتبات یاد می‌کند.

مسیر روایت سپس به سال‌های دبیرستان، فضای سیاسی مدرسه علوی، ارتباط با دو طیف حجتیه و انقلابیون، دستگیری برخی هم‌مدرسه‌ای‌ها و ترس از ساواک می‌رسد. ظریف با کمک دوستی پاسپورت می‌گیرد و با پذیرش دبیرستانی در سانفرانسیسکو به آمریکا می‌رود. در دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو در رشته‌ی کامپیوتر پذیرفته می‌شود؛ اما هم‌زمان، جذب انجمن اسلامی دانشجویان در حوزه‌ی برکلی می‌شود. نقطه‌ی عطف مهم، توصیه‌ی حسین شیخ‌الاسلام است که به ظریف می‌گوید «هر کسی می‌تواند متخصص کامپیوتر شود، اما هر کسی نمی‌تواند برای جمهوری اسلامی سیاستمدار خوبی باشد». همین جمله او را به تغییر رشته به روابط بین‌الملل سوق می‌دهد.

از اینجا به بعد، زندگی شخصی و مسیر حرفه‌ای در هم تنیده می‌شود. روایت سپس به قطع روابط ایران و آمریکا پس از ماجرای طبس می‌رسد. پس از آن، با هماهنگی قبلی با رجایی خراسانی، به نیویورک می‌رود و از تیر ۱۳۶۱ به‌عنوان کارمند محلی و مشاور سفیر در نمایندگی ایران در سازمان ملل مشغول می‌شود. بخش مهمی از کتاب صوتی آقای سفیر به تجربه‌ی ایران در سازمان ملل در دوران جنگ اختصاص دارد. ظریف با جزئیات توضیح می‌دهد که چگونه استفاده‌ی افراطی از «حق جواب» در کمیته‌ی سوم، ناخواسته ایران را به موضوع دائمی بحث حقوق بشر تبدیل کرد و چگونه بعدها این روش را اشتباه دانست.

در ادامه، شنونده با مسیر تحصیلی ظریف در مقطع دکترا در دانشگاه دنور و بعدتر استخدام رسمی او در وزارت خارجه در سال ۱۳۶۷، مأمورشدن به خدمت سربازی در همین وزارتخانه، نقش‌آفرینی در مذاکرات ۵۹۸، بازگشت کوتاه به تهران به‌عنوان مشاور وزیر و اعزام دوباره به نیویورک به‌عنوان معاون نماینده‌ی دائم و بعدتر سفیر آشنا می‌شود. در لابه‌لای این مسیر، ظریف از روابط شخصی‌اش با دبیرکل‌ها، پیشنهادهای کاری در دبیرخانه، نپذیرفتن این پیشنهادها به‌خاطر ملاحظات سیاسی و اخلاقی و نیز از نقدهایش به خطاهای خود و دستگاه دیپلماسی سخن می‌گوید؛ از جمله اینکه چگونه تصمیم‌های اشتباه یا شتاب‌زده‌ی دیپلمات‌ها می‌تواند هزینه‌اش را بر دوش میلیون‌ها ایرانی بگذارد.

چرا باید کتاب صوتی آقای سفیر را بشنویم؟

شنیدن کتاب صوتی آقای سفیر چند امتیاز مهم برای مخاطب به همراه دارد؛

• نخست اینکه تصویری از سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران ارائه می‌دهد که از دل تجربه‌ی کسی روایت شده که ۲۵ سال در سازمان ملل متحد حضور داشته است.
• دوم اینکه این کتاب صوتی، صرفاً شرح موفقیت‌ها نیست؛ ظریف بارها به اشتباهات خود و همکارانش اشاره کرده است.
• سوم، این اثر در کنار روایت سیاست، یک سیر زندگی‌نامه‌ای دقیق نیز ارائه می‌دهد.
• چهارم، در لابه‌لای گفت‌وگوها، بحث‌های نظری روابط بین‌الملل و حقوق بین‌الملل نیز مطرح شده است.

این مباحث برای کسانی که به‌دنبال پیوند میان نظریه و عمل در سیاست جهانی هستند، می‌تواند جذاب باشد و نشان می‌دهد یک دیپلمات چگونه از دانش آکادمیک در میدان عمل استفاده می‌کند. در نهایت، شنیدن این کتاب صوتی فرصتی است برای دیدن فرازونشیب‌های دیپلماسی ایران از زاویه‌ای کمتر شنیده‌شده؛ زاویه‌ی کسی که هم در متن مذاکرات بوده و هم از بیرون، به‌صورت انتقادی به کارنامه‌ی خود و دستگاهی که در آن خدمت کرده نگاه کرده است.

شنیدن کتاب صوتی آقای سفیر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن کتاب صوتی آقای سفیر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان و علاقه‌مندان روابط بین‌الملل، علوم سیاسی و حقوق بین‌الملل که می‌خواهند سازوکار واقعی سازمان ملل متحد و دیپلماسی ایران را از زبان یک کنشگر اصلی بشنوند.
• کسانی که دغدغه‌ی فهم سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران جنگ، قطعنامه ۵۹۸، پرونده هسته‌ای و رابطه با آمریکا را دارند.
• مخاطبانی که به زندگی‌نامه‌ی چهره‌های سیاسی و دیپلماتیک و تأثیر خانواده، مذهب و طبقه‌ی اجتماعی بر مسیر حرفه‌ای آنان علاقه‌مند هستند.
• پژوهشگران و فعالان رسانه‌ای که در پی شناخت دقیق‌تری از نحوه‌ی تصمیم‌گیری در سیاست خارجی و نسبت آن با فشارهای داخلی و بین‌المللی هستند.
• شنوندگانی که می‌خواهند از خلال یک روایت طولانی و جزئی‌نگر، تصویر پیچیده‌تری از دیپلماسی ایرانی و رابطه‌ی آن با جهان به دست آورند، بدون آنکه صرفاً با یک متن تبلیغی یا یک گزارش خشک اداری روبه‌رو شوند.