مجموعه کتابهای نوحه
تعداد زیادی از نوحهها در رثای ائمه اطهار (ع) به صورت کتابهای نوحهخوانی چاپ شده است. مداحان از اشعار موجود در این کتابها برای برگزاری مراسم عزاداری استفاده میکنند و عزاداران هماهنگ با آهنگ شعر سینه میزنند. برخی از این کتابها نوحههای اصیل فارسی از شهرهای شیراز و قزوین را گردآوری کردهاند و برخی دیگر با دستگاه آوازی شعر فارسی مطابقت دارند. «نوحه نواحی»، «روضه مرحوم کافی»، «نوحههای دستگاهی قزوین» و «دموع و دماء» کتابهای مربوط به نوحهخوانی به حساب میآیند که در طاقچه قرار دارند.
نوحهنامه چیست؟
هنگامی که تاریخ ادبیات فارسی را بررسی میکنید، مرثیه و مرثیهسرایی را به عنوان یکی از سبکهای شعر فارسی میشناسید. این سبک ادبی در قالب قصیده سروده میشد و موضوعاتی متنوع را به خود اختصاص میداد. با گذر زمان مرثیهی مذهبی و در رثا و منقبت امامان (ع) رواج یافت و نوحهخوانی به یکی از شیوههای رایج در مراسم عزاداری امام حسین (ع)، حضرت فاطمه (س) و ائمه اطهار (ع) تبدیل شد.
مطابق با لغتنامه دهخدا کلمه «نوحه» معنای مصیبت و گریهکردن به آواز میدهد. در واقع شاعران قطعه شعرهایی را در رثای شهادت ائمه سرودهاند و مداحان و روحانیون این قطعات را هنگام عزاداری میخوانند. روایت رنجها و سختیهای خاندان اهل بیت و ائمه (علیهمالسلام) موضوعات نوحهخوانیها را شکل میدهند.
از طرف دیگر نوحهنامه مجموعه شعرها و مرثیهسراییها را در رثا و منقبت مصیبتهای امامان در خود جای داده است. نوحهها در قالب شعری مثنوی و قصیده سروده میشود؛ با این حال امروزه قالب شعر آزاد رواج بیشتر دارد. نوحهنامهها مصائب ائمه اطهار (ع) را روایت میکنند و با آهنگ و طنین خاصی سروده شده است. از جمله این موضوعات میتوان به روایت واقعهی عاشورا، شهادت امام حسین (ع)، اسارت امام موسی کاظم (ع) در زندان هارون و شهادت ایشان و منقبت شهادت امام جواد (ع) اشاره کرد. برخی از این نوحهنامه به روحانیون قدیمی تهران مثل مرحوم کافی و برخی دیگر از این آثار به مداحان و شاعران دوران فعلی اختصاص دارند. نخستین نوحهها به دوران قاجار باز میگردد.
این دوران که مذهب شیعه از زمان صفویه به عنوان مذهب رسمی کشور پذیرفته شده بود، بسیاری شاعران مثل میرزا ابوالحسن یغما جندقی و صباحی بیگدلی اولین شعرها را در رثای ائمه (َع) سرودهاند. بسیاری از این اشعار در کنار روایت مصیبتهای امامان به موضوعات سیاسی و اجتماعی روز پرداخته است و از آن به عنوان ابزاری برای آگاهی مردم جامعه استفاده میشد.
نوحهنامهها تنها به زبان فارسی معیار محدود نمیشود و بسیاری از کتابهای موجود نوحههای دستگاه آوازی شعر فارسی، لهجهها و گویشهای مختلف مثل ترکی، شیرازی، قزوینی، عربی و… را در خود جای داده است و دربارهاش صحبت میکند. از این نظر میتوان کتابهای نوحه را بهعنوان منبع پژوهش برای شناخت تاریخ تشیع و سیر تغییرات نوحهخوانی در دوران معاصر دانست.
این کتابها برای چه کسانی مناسب هستند؟
کتابهای نوحه، روضه و ادبیات مرثیه، برای همهی علاقهمندان به ادبیات آیینی، عاشورایی و فرهنگ شیعی مناسباند. این دسته از کتابها در طاقچه میتوانند هم برای مداحان، روضهخوانان و شاعران آیینی مفید باشند که به دنبال غنا بخشیدن به محتوای مذهبی خود هستند، بهویژه آنکه این نوحهها را میتوانند در مراسم عاشورایی و مذهبی بخوانند و هم برای پژوهشگران، دانشجویان رشتههای ادبیات و الهیات که به بررسی سبکها، ساختارها و تحولات تاریخی این نوع ادبی علاقه دارند.
علاوه بر این، بسیاری از مخاطبان عمومی که دلبستهی فرهنگ سوگواری امام حسین (ع) و واقعهی عاشورا هستند، نیز میتوانند با خواندن این آثار، هم از نظر معنوی بهرهمند شوند و هم درک عمیقتری از جایگاه ادبی و فرهنگی مرثیهسرایی در تاریخ ایران بهدست آورند. همچنین برخی از این کتابها میتوانند راهنمایی برای نگارش نوحه و مرثیه، بهویژه برای نسل جدید شاعران آیینی باشند.
انواع کتابهای نوحه در طاقچه
دستبهبندی نوحه در طاقچه کتابهایی با موضوعات نوحهخوانی در دستگاههای محلی و به گویشهای مختلف ترکی، عربی، شیرازی، قزوینی و… را در بر میگیرد. برخی دیگر از این کتابها به نوحههای قدیمی از افراد شاخص و مطرح تهران قدیم مثل مرحوم کافی پرداختهاند و برخی دیگر مجموعه نوحههای عاشورایی مخصوص کودکان و نوجوانان را شامل میشود.
این کتابها به لحاظ موضوعی یا مجموعه اشعار مخصوص عاشورا را دارند یا نویسندهی کتاب در منقبت هر یک از امامان شیعه اشعاری را گردآوری کرده است.
کتابهای دستبهبندی نوحه به دو صورت الکترونیکی و صوتی ارائه شده است. شما میتوانید پیش از خرید، نمونهای از کتاب را بهصورت رایگان یا بخوانید یا گوش دهید. افراد نامآشنایی مثل امیرحسین مدرس خوانش نسخهی صوتی این کتابها را انجام دادهاند که حلاوت گوش دادن به این اشعار را بیشتر میکند. همچنین از لحاظ موضوع و تناسب با مناسبتهای مذهبی میتوان دستهبندی زیر را ارائه کرد:
نوحههای مخصوص محرم و عاشورا
این کتابها نوحههای عزاداری امام حسین (ع) را برای واقعهی عاشورا گردآوری کردهاند. مجموعه کتابهای موجود هر یک از اتفاقات روز عاشورا را به زبان شعر و توسط شاعران مطرح روایت میکند؛
نوحههای ویژه اربعین و فاطمیه
هیئتهای بزرگ یا خانگی مراسم عزاداری شهادت حضرت فاطمه (س) را با نوحهخوانی ویژه ایام فاطمیه در دههی اول و دوم شهادت ایشان برگزار میکنند. این نوحهها اشعار قدیمی و جدید را در رثای ایشان شامل میشود؛
نوحههای مناسب شب اول، دوم و سوم محرم
برخی از کتابهای نوحهخوانی موجود در طاقچه برای هر شب محرم روضهها و نوحههایی را دارد و متناسب با هر شب قطعه شعرهایی را جمعآوری کرده است.
کتابهای پیشنهادی برای مداحان و ذاکران
مداحان و ذاکران اهل بیت میتوانند نوحهی مورد نظر خود را برای عزاداری ماه محرم و ایام شهادت ائمه (ع) از میان کتابهای موجود در طاقچه انتخاب کنند. البته پیش از این باید به سبک عزاداری خود توجّه داشته باشند. به عنوان مثال اگر به اشعار قدیمی و عزاداری سنتی علاقه دارند، میتوانند کتاب «روضههای مرحوم کافی» را از روحالله ولی ابرقویی مطالعه کنند. این کتاب پنجاه مقتل و روضه را از شیخ احمد کافی گردآوری کرده است و مجموعهای مناسب برای هیئتهای عزاداری به سبک سنتی به حساب میآید.
همچنین برای آشنایی کودکان و نوجوانان با ماه محرم و واقعهی عاشورا میتوانیم کتاب «کبوتران نوحهخوان» را پیشنهاد کنیم. «سید محمد سادات اخوی» مجموعهی اشعار و نوحههای متناسب با این ردهی سنی را از اول تا دوازدهم محرم را شامل میشود. شما میتوانید به نسخهی صوتی کبوتران نوحهخوان با خوانش امیرحسین مدرس در طاقچه دسترسی داشته باشید.
یکی از بخشهای ماندگار نوحهخوانی به شعرهای محلی و گویشهای زبان فارسی باز میگردد. برخی از کتابها در طاقچه مثل «نوحهی نواحی ۴؛ نوحهخوانی در شیراز» به قلم متین رضوانی پور پژوهشی دربارهی نوحهسرایی در شهر شیراز است. این کتاب علاوه بر گردآوری ۱۷۳ روضهی اصیل شیرازی، نغمههای شیرازی مثل جهرمی، صابوناتی، تنگستانی ، دشتستانی و… را بررسی میکند. اگر به حوزهی نوحهسرایی در دستگاههای آوایی علاقه دارید، میتوانید کتاب «نوحههای دستگاهی قزوین» را از سعید افزونتر را مطالعه کنید.
از آنجایی که حفظ دقت و موثق بودن نوحهها جایگاه ویژهای دارند، معمولاً مداحان از منابع معتبر استفاده میکنند. در این زمینه، ما کتاب «روضهالواعظین» به قلم سعید طالبینیا را پیشنهاد میکنیم. این کتاب چهل روضه در منقبت ائمه اطهار را از منابعی معتبر مثل لهوف، مقرم، ابیخنف، الارشاد مفید و نفس المهموم گردآوری کرده است.
