کتاب نگاشته‌هایی در باب تاریخ، زبان و فرهنگ ایران زمین

سیروس ایزدی (۱۳۱۶-۱۳۸۹) تاریخ‌پژوه است.

کتاب «نگاشته‌هایی در باب تاریخ، زبان و فرهنگ ایران زمین»، مجموعه‌ای از ترجمه‌ها و تالیفات مرحوم دکتر سیروس ایزدی است که در باب فرهنگ، زبان و تاریخ ایران پیش و پس از اسلام فراهم آمده و یکی از جدیدترین آثار ایشان است که در بستر بیماری دامنگیر سرطان و در ایام معالجات مستمر پرتو درمانی و شیمی درمانی در آلمان- برلین- ترجمه و تالیف نموده و سرشار از نکته‌های ناگفته‌ی تاریخی در مورد ایران پیش و پس از اسلام است. این اثر گرانقدر به مقدمه و پانویس دکتر محمد رجبی نیز مزین شده است.

این کتاب شامل دوازده مقاله است. مقاله نخست، نوشته‌ی گوردون چایلد، شرق‌شناس انگلیسی با عنوان «دودمان‌های آریایی در دریای میانه زمین(مدیترانه)»، برگرفته از کتاب «آریایی‌ها»ی دکتر ایزدی است که با مقدمه‌ی مبسوطی از ایشان همراه گردیده است. در این مقاله می‌توان نکات خواندنی جالبی را در مورد حضور اقوام ایرانی و خویشاوندان آنها در منتهاالیه غرب ایران، یعنی سواحل دریای مدیترانه ملاحظه کرد.

مقاله‌ی دوم نیز از گوردون چایلد با عنوان «ایرانیان در نخستین هزاره‌ی پیش از میلاد» برگرفته از همان کتاب آریایی‌های دکتر ایزدی است. در این مقاله درباره پیدایش اسکیت‌ها، سرمت‌ها، کیمری‌ها، آلان‌ها، مادها و سپس پارس‌ها بمثابه اقوام ایرانی، در نوار مرزی مشترک با اروپا و بین‌النهرین، بحث شده و تشکیکاتی مورد تامل قرار گرفته است.

مقاله‌ی سوم از گ.وبر(G.weber) شرق‌شناس و ایران‌شناس شوروی با عنوان «باورهای آغازین ایرانیان شرقی» است که به عقاید دینی ایرانیان شرقی پیش از گرویدن به آیین زردشت می‌پردازد.

مقاله‌ی چهارم، با عنوان «زبان‌های ایرانی» از دکتر یو.آ.روبین چیک، زبان‌شناس معروف اتحاد شوروی و شاغل در آکادمی زبان‌های باستانی مسکو است. مقاله‌ی پنجم با عنوان «نیایش اهورامزدا به زبان ایرانی باستان در میان سنگ نبشته‌های آرامی در آربسون(Arebsun)» از م.ن.بوگولیوبف، آکادمیسین متخصص زبان‌های باستانی ایران همچون سغدی و خوارزمی و نیز فارسی امروزی است.

مقاله‌ی ششم با عنوان «پدید آمدن دولت هخامنشی» اثر ای.و.پیانکف، ایران‌شناس روسی است که در آن روایات مختلف یونانی و ایرانی در خصوص بر آمدن کورش کبیر، بنیانگذار امپراطوری هخامنشی، مورد مقایسه‌ای دقیق و محققانه قرار گرفته‌اند.

مقاله‌ی هفتم از م.آ.دانداماییف، ایران‌شناس مشهور آستی(از منطقه ی اوستیا) و متخصص در تاریخ و زبان‌های ایرانی با عنوان «دولت هخامنشی و اهمیت آن در تاریخ شرق باستان» است.

مقاله‌ی هشتم، نوشته‌ای از مرحوم دکتر سیروس ایزدی با عنوان «عید بنی اسرائیلی پوریم و سیزده بدر ایرانیان» است. ایزدی در این مقاله به نقل از روایات اسرائیلی در تورات به ویژه «کتاب استر» و تحقیقات روس‌تباران شرق‌شناس، ماجرای قتل عام هفتاد و هفت هزار و هشتصد نفر از خانواده‌های بزرگان ایرانی عصر هخامنشی را به دست یهودیان ساکن ایران در روز سیزدهم فروردین ماه شرح داده و علت منحوس شمردن این روز در ایران و مبارک دانستن دو روز پس از آن توسط یهودیان چیره شده را تحلیل کرده است.

مقاله‌ی نهم نیز از گ.آ.کشلن کو، ایرانشناس روسی با عنوان «توجیه پادشاهی و استدلال بنیاد آن در دوران آغازین فرمانروایی اشکانیان» است.

مقاله‌ی دهم، برگرفته از کتاب بسیار با اهمیت «ترکان باستان» اثر لیونیکلایویچ گومیلف، ترک‌شناس برجسته روس با مقدمه‌ای از دکتر سیروس ایزدی است که می‌تواند بسیاری از سوء تفاهمات امروز را برای ما و همسایگان‌مان روشن سازد و آن اینکه... .

مقاله یازدهم، نوشته‌ی خود استاد ایزدی است و عنوان «آیا قهرمان ملی ایران، بابک خرمی، دلاور آذربایجان، کافر و یا ترک بوده است؟» را برخود دارد.

مقاله دوازدهم، ترجمه‌ی نوشته ای از «احرار مختارف» کارشناس تاریخ و مدرس دانشگاه تاجیکستان، با عنوان «میانه‌ی روحانیت ماوراء‌النهر با استوار شدن تشیع همچون مذهب رسمی در ایران» است. نویسنده به بازتاب رسمی شدن تشیع در ایران عصر صفوی در میان ازبکان متعصب و غارتگر پرداخته است.