کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی)

کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی)، نوشته ناصرالدین پروین، سرگذشت مطبوعات فارسی را در پیوند با قدرت سیاسی، دگرگونی‌های اجتماعی و گسترش رسانه‌ها بررسی کرده است. موضوع اصلی این کتاب وضعیت روزنامه‌نگاری از برکناری قاجار تا کناره‌گیری رضاشاه پهلوی است، اما دامنه‌ی بررسی به ایران محدود نمی‌ماند و افغانستان، فرارود و دیگر کانون‌های انتشار نشریات فارسی را نیز در بر می‌گیرد. نشر نی این کتاب را منتشر کرده است. مسئله‌ی محوری پژوهش حاضر فاصله‌ی میان پیشرفت ابزارهای ارتباطی و محدودیت آزادی انتشار است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی)

کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی) حاصل بررسی ناصرالدین پروین درباره‌ی مناسبات مطبوعات و حکومت در دوره‌ی پهلوی اول و وضعیت نشریات فارسی در بیرون از ایران است. نویسنده اصطلاح نوخودکامگی را برای توصیف بازگشت استبداد پس از تجربه‌ی مشروطه به کار برده است. این نام‌گذاری دیدگاه انتقادی او به تمرکز قدرت و محدودشدن آزادی‌های سیاسی را نشان می‌دهد.

این جلد سه بخش اصلی دارد؛ «گفتارهای آغازین»، «روزنامه‌نگاری در ایران» و «روزنامه‌نگاری فارسی در دیگر کشورها». بخش نخست در پنج گفتار زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و ارتباطی را توضیح می‌دهد. دو بخش بعدی در ۲۲ فصل موضوع اصلی را دنبال می‌کند. بررسی نویسنده به معرفی عنوان نشریه‌ها محدود نیست؛ قوانین، نهادهای ناظر، منابع خبر و موقعیت حرفه‌ای روزنامه‌نگاران نیز جای مشخصی در این پژوهش دارد.

کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی) فعالیت مطبوعاتی را مجموعه‌ای از فرایندهای مرتبط می‌بیند. بررسی چاپخانه‌ها، کاغذ، تصویر، آگهی، هزینه‌ها و شبکه‌ی پخش، وجه مادی انتشار را در کنار محتوای روزنامه‌ها قرار می‌دهد. موضوعاتی مانند خودممیزی، تحمیل نظر حکومت و استفاده از فکاهه و ادب برای گریز از محدودیت‌ها نیز به شناخت فضای تحریریه‌ها کمک می‌کند.

ناصرالدین پروین نشریات شهرستان‌ها، مطبوعات زنان، مطالب آموزشی و ستون‌های تخصصی را بررسی کرده است. فصل‌های مربوط به رادیو و فیلم خبری، گسترش میدان ارتباطات فراتر از روزنامه را نشان می‌دهند. بخش برون‌مرزی نیز افغانستان، فرارود، اروپا، هندوستان و قاهره را در بر می‌گیرد. توجه به سیاست‌های زبانی، تغییر خط و نظارت عقیدتی در فرارود، پیوند میان سرنوشت فارسی و سازمان رسانه را برجسته می‌کند. خواننده از کنار هم قرارگرفتن این موضوعات در کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی)، تصویری از روزنامه به‌عنوان نهادی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی به دست می‌آورد؛ نهادی که امکانات فنی و حدود بیان آن لزوماً همزمان گسترش نمی‌یابند.

خلاصه کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی)

دگرگونی مطبوعات فارسی در بستری بررسی می‌شود که توسعه‌ی دستگاه اداری و ابزارهای ارتباطی با تمرکز قدرت همراه است. حکومت از خلال امتیاز انتشار، گزینش سردبیر، بازبینی مطالب و هدایت منابع خبری بر فعالیت روزنامه‌ها اثر می‌گذارد. نشریات نیز در حوزه‌هایی همچون فرهنگ، آموزش، ادبیات، دانش و سرگرمی به فعالیت ادامه می‌دهند. بررسی افغانستان و فرارود نشان می‌دهد که شرایط سیاسی و سیاست‌های زبانی هر سرزمین، مسیر متفاوتی را پیش روی مطبوعات می‌گذارد. دغدغه‌ی اصلی این پژوهش شناختن سازوکار تولید و گردش خبر است؛ چه کسانی خبر را فراهم می‌کنند؟ چه نهادهایی حدود انتشار را تعیین می‌کند؟ چه امکانات مالی و فنی، روزنامه را به مخاطب می‌رساند؟

چرا باید کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی) را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی) را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• بررسی ممیزی و مقررات در این کتاب سازوکار نظارت بر مطبوعات را روشن می‌کند.
• مطالعه‌ی هزینه، آگهی و پخشْ شناختی از اقتصاد روزنامه به دست می‌دهد.
• بررسی کانون‌های بیرون از ایران، گستره‌ی جغرافیایی مطبوعات فارسی را نشان می‌دهد.

خواندن کتاب تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

تاریخ روزنامه نگاری در قلمرو زبان فارسی (جلد چهارم؛ نوخودکامگی) به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان ارتباطات و پژوهشگران حوزه‌ی تاریخ مطبوعات.
• علاقه‌مندان به تاریخ سیاسی و فرهنگی پهلوی اول.
• پژوهشگران مطبوعات فارسی در افغانستان و فرارود.

درباره ناصرالدین پروین

ناصرالدین پروین پژوهشگر تاریخ، فرهنگ معاصر و روزنامه‌نگاری ایرانی است که در سال ۱۳۲۴ در شهر تهران چشم به جهان گشود. مسیر تحصیلی او با اخذ مدرک کارشناسی روزنامه‌نگاری از دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران رقم خورد و دوران تحصیلش که در سال ۱۳۴۹ به اتمام رسید، با مسئولیت‌هایی نظیر ریاست روابط عمومی کشتیرانی ملی آریا و همکاری با سازمان تلویزیون ملی ایران همراه شد. این نویسنده پس از اتمام دانشگاه رسماً به استخدام تلویزیون ملی درآمد و عهده‌دار مناصب گوناگونی ازجمله سردبیری اخبار داخلی و سرپرستی رادیو تلویزیون خراسان شد.

او در کسوت عضو هیئت‌علمی مدرسه‌ی عالی رادیو تلویزیون و سینما به آموزش دروس جامعه‌شناسی ارتباطات، خبر تلویزیونی و تاریخ فرهنگ ایران مبادرت ورزید. ناصرالدین پروین چهار سال پیش از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ عازم فرانسه شد. او توانست مدرک دکتری تخصصی علوم ارتباطات را از دانشگاه پاریس ۲ و مدرک هم‌ترازی را در رشته‌ی جامعه‌شناسی سیاسی از دانشگاه پاریس ۱۰ اخذ کرد. رساله‌ی دکتری او بر محوریت تاریخچه‌ی مطبوعاتِ منتشرشده در خارج از مرزهای ایران نگاشته شده بود.

ناصرالدین پروین به‌دنبال پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ و تعطیلی دانشگاه‌ها، هرچند مدتی به حرفه‌ی تدریس در مدرسه‌ی عالی رادیو تلویزیون ادامه داد، با شروع موج پاک‌سازی نیروهای قدیم از کار برکنار شد و ناچار به هجرت به شهر ژنو در کشور سوییس گردید. این نویسنده اقدام به راه‌اندازی «بنیاد فرهنگی محوی» به‌عنوان نخستین نهاد برون‌مرزی متعلق به ایرانیان مقیم خارج کرد؛ مرکزی که پس از ۱۴ سال فعالیت به‌دلیل تنگناهای مالی منحل شد، اما اجرای رویدادهای بزرگی همچون آیین بزرگداشت هزاره‌ی سرایش شاهنامه در دانشگاه کلن و هشتصدمین زادروز نظامی گنجه‌ای در دانشگاه لندن را در کارنامه‌ی خود ثبت کرد.

ناصرالدین پروین، پس از تعطیلی نهاد فرهنگی یادشده، مناسبات علمی خود را با دانشگاه‌های سوییس روماند و آرشیو کانتون وُ وسعت بخشید و همزمان طرح پژوهشی دامنه‌دار خود درباره‌ی تاریخ روزنامه‌نگاری فارسی را با مسافرت به سرزمین‌های گوناگون دنبال کرد؛ سفر پرهزینه‌ای که مخارج آن به جز مبلغی ناچیز، صرفاً از طریق حقوق ماهانه‌ی شخصی‌اش تأمین شد تا دسترسی او به اسناد و مدارک اصیل میسر شود. او در جریان دهه‌ها تلاش علمی و پژوهشی پیوندهای گسترده و پرثمری را با دایرةالمعارف‌ها و نشریات معتبر علمی داخلی و خارجی برقرار کرد.

کتاب‌های «ایرانی‌بودن»، «تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان»، مجموعه‌ی «تاریخ روزنامه‌نگاری در قلمرو زبان فارسی»، «تاریخچه‌ی تحلیلی روزنامه‌نگاری فارسی در کشورهای عرب‌زبان و اقلیم کردستان (روزنامه، مجله، برنامه‌ی رادیویی)» و «آسیای میانه: تحول سیاسی‌ـ‌فرهنگی و روزنامه‌نگاری به زبان فارسی (۱۳۲۰-۱۲۸۹خ)» جملگی از آثار مکتوب به قلم ناصرالدین پروین به شمار می‌روند.