کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم)

کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) (فهم‌القران الحکیم) نوشته محمد عابد جابری و ترجمه محسن آرمین، رابطه‌ی آیات قرآن با مسیر دعوت پیامبر در دوران مکی را بررسی می‌کند. پرسش محوری در آغاز این جلد، معنای فرمان آشکارساختن دعوت است: آیا این فرمان آغاز دعوت علنی بود یا دعوتی را که پیش‌تر آشکار شده بود به‌ سوی مخاطبان تازه هدایت می‌کرد؟ نویسنده پاسخ خود را از کنار هم گذاشتن آیات، گزارش‌های سیره و شرایط مناسبات قبیله‌ای به دست می‌آورد. نشر نی این پژوهش را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم)

کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) ادامه‌ی بررسی محمد عابد جابری درباره‌ی پیوند جریان نزول قرآن با سیره‌ی پیامبر است. این جلد سه مرحله‌ی چهارم، پنجم و ششم جریان نزول و دعوت در دوران مکی را در بر می‌گیرد. مقدمه پنج بخش دارد؛ از جمله «از دعوت مخفی تا دعوت علنی»، «پایداری در دعوت، مرحله‌ی جدیدی در تاریخ دعوت علنی» و «مقاطع سه‌گانه در مرحله‌ی پایداری». نویسنده سپس وارد مرحله‌ی چهارم با عنوان «پایداری در اجرای فرمان و تماس با قبایل» می‌شود. تفسیر سوره‌های حجر و انعام نمونه‌هایی از شیوه‌ی بررسی او هستند.

محمد عابد جابری سوره‌ها را بر اساس ترتیب نزول مورد اعتماد خود می‌خواند و تغییر مخاطبان دعوت را در توضیح مضمون آیات دخالت می‌دهد. او میان سیاق خاص، یعنی ارتباط آیات متوالی و سیاق عام، یعنی زمینه‌ی تاریخی نزول، تمایز می‌گذارد. این تمایز به نویسنده امکان می‌دهد عبارت‌هایی را که جدا از یکدیگر شرح داده شده‌اند دوباره در ارتباط با هم بررسی کند. مسئله‌ی اصلی، فهم نسبت میان فرمان‌های قرآنی و موقعیتی است که پیامبر و پیروانش در آن قرار داشته‌اند.

کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) گزارش‌های تفسیری و تاریخی را صرفاً نقل نمی‌کند؛ نویسنده سازگاری هر یک را با مضمون آیات و مکی یا مدنی‌بودن سوره می‌سنجد. بررسی روایت‌های سبب نزول سوره‌ی حجر، نمونه‌ی مشخص این شیوه است. جابری برخی گزارش‌ها را به‌ دلیل ناسازگاری با سیاق یا محل نزول سوره نمی‌پذیرد. او در عین‌ حال میان اعتبار تفسیری یک روایت و ارزش آن روایت برای شناخت فرهنگ راویان تفاوت می‌گذارد.

متن همچنین نقش حمایت خویشاوندی، فشار بر بردگان و مسلمانان کم‌قدرت، مهاجرت به حبشه و تماس با قبایل را در مسیر دعوت توضیح می‌دهد. مناسبات اجتماعی در این بررسی پس‌زمینه‌ای کم‌اهمیت نیستند؛ نویسنده آن‌ها را بخشی از زمینه‌ی فهم خطاب قرآن می‌داند. بخش تفسیر سوره نیز متن آیات، توضیح معنای عبارت‌ها و شرح کلی را در کنار هم قرار می‌دهد. خواننده از این طریق هم با برداشت پیشنهادی نویسنده آشنا می‌شود و هم دلیل فاصله‌گرفتن او از بعضی تفسیرهای نقل‌شده را دنبال می‌کند.

خلاصه کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم)

جابری در کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) این نظر را مطرح کرده است که فرمان «فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ» تنها به پایان دعوت پنهانی مربوط نیست. او شواهد تلاوت علنی قرآن و برخوردهای پیشین قریش را مبنای بازبینی این برداشت قرار می‌دهد. تفسیر پیشنهادی او، فرمان پایداری را ناظر به گسترش دعوت در میان قبایل خارج از مکه می‌داند. فشار قریش، محدودیت ارتباط با مسلمانان و امکان دیدار با قبایل در موسم‌های دینی، اجزای این توضیح هستند. نویسنده سپس مسیر تماس با قبایل، جست‌وجوی حمایت و گسترش اسلام در یثرب را ترسیم می‌کند.

ایده‌ی اصلی این بررسی، ضرورت خواندن عبارت‌های قرآن در ارتباط با آیات پیرامونی و موقعیت تاریخی دعوت است؛ روایات سبب نزول نیز باید در پرتو همین ارتباط سنجیده شوند.

چرا باید کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) را بخوانیم؟

• خواننده با تفاوت سیاق متنی و تاریخی آشنا می‌شود و نقش هر یک را در توضیح آیات دنبال می‌کند.
• بررسی روایت‌های سبب نزول، نمونه‌هایی مشخص از سنجش سازگاری گزارش‌ها با مضمون سوره ارائه می‌دهد.
• تفسیر بر اساس ترتیب نزول، امکان مطالعه‌ی ارتباط تغییر مخاطبان دعوت با مضمون خطاب قرآن را فراهم می‌کند.
• بحث مناسبات قبیله‌ای، زمینه‌ی اجتماعی حمایت از پیامبر و مخالفت با دعوت را روشن‌تر می‌سازد.

خواندن کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• پژوهشگران مطالعات قرآنی که به ارتباط تفسیر و سیره‌ی پیامبر علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند مبانی تفسیر بر اساس ترتیب نزول را بشناسند.
• علاقه‌مندان به تاریخ دعوت در دوران مکی و مناسبات قبایل.
• دانشجویانی که به بررسی انتقادی روایت‌های سبب نزول نیاز دارند.

درباره محمد عابد جابری

محمد عابد جابری (Muhammad Abid Jabiri) (۱۹۳۶-۲۰۱۰)، فیلسوف، متفکر و روشنفکر برجسته‌ی مراکشی و از تأثیرگذارترین چهره‌های اندیشه‌ی معاصر عربی بود. او که در کودکی با فراگیری قرآن، ادبیات کلاسیک و دستور زبان عربی پایه‌های آشنایی با میراث فرهنگی خود را بنا نهاده بود، تحصیلات عالی‌اش را در دانشگاه محمد پنجم رباط پی گرفت و در سال ۱۹۷۰ مدرک دکترای فلسفه‌ی خود را با تمرکز بر اندیشه و فلسفه‌ی تاریخ ابن‌خلدون از همین دانشگاه دریافت کرد. جابری از اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰ تا زمان بازنشستگی، در دانشگاه محمد پنجم به تدریس فلسفه و اندیشه‌ی اسلامی اشتغال داشت و همزمان حضوری فعال در عرصه‌ی مطبوعات سیاسی و فرهنگی، از جمله همکاری مؤثر با روزنامه‌ی التحریر، از خود بر جای گذاشت.

محوری‌ترین پروژه‌ی فکری جابری، طرح «نقد عقل عربی» است که با هدف خوانشی علمی، انتقادی و آگاهانه از میراث فکری عربی‌اسلامی تدوین شد. او در این نظریه، تاریخ اندیشه و عقلانیت عربی را برآمده از تعامل و تقابل سه نظام معرفتی کلان می‌داند: نظام «بیان» (مبتنی بر ساختار زبانی عربی و متون دینی)، نظام «عرفان» (تأثیرپذیرفته از میراث غنوسی، هرمسی و سنت خسروانی ایرانی) و نظام «برهان» (استوار بر عقلانیت فلسفی یونانی). جابری در روش‌شناسی پژوهشی خود همواره بر ضرورت درک تاریخی مفاهیم در بستر زمانه‌ی متفکران تأکید داشت و معتقد بود فهم دقیق اندیشمندانی چون ابن‌خلدون نیازمند پرهیز از تحمیل مفاهیم مدرن بر معانی تاریخی آن‌هاست.

دستاوردهای این رویکرد انتقادی در مجموعه‌ی چهارجلدی «نقد عقل عربی» (شامل شکل‌گیری عقل عربی، ساختار عقل عربی، عقل سیاسی عربی و عقل اخلاقی عربی) صورت‌بندی شده است. افزون بر این، تألیفات مهم دیگری نظیر «ما و میراث فلسفی‌مان»، «عصبیت و دولت»، «سنت و مدرنیته»، «فهم قرآن حکیم»، «مقدمه‌ای بر معرفت‌شناسی» و پژوهش‌هایی درباره‌ی ابن‌رشد و فلسفه‌ی مغرب و اندلس در کارنامه‌ی او به ثبت رسیده است.

درباره محسن آرمین

محسن آرمین (متولد ۱۳۳۳)، فعال سیاسی اصلاح‌طلب و پژوهشگر حوزه‌ی اندیشه‌ی دینی و علوم قرآنی است. او دانش‌آموخته‌ی مهندسی الکترونیک از دانشگاه علم و صنعت است و بعدها تحصیلات تکمیلی خود را در رشته‌ی علوم قرآن و حدیث در دانشگاه تربیت مدرس دنبال کرد. آرمین از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران به شمار می‌رود و در سال‌های فعالیت این تشکل، مسئولیت‌هایی چون سخنگویی و عضویت در شورای مرکزی آن را بر عهده داشت.

او در دوره‌ی ششم مجلس شورای اسلامی به‌ عنوان نماینده‌ی مردم تهران، ری، شمیرانات و اسلامشهر انتخاب شد و در جایگاه نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی به فعالیت پرداخت. آرمین در سال‌های پس از مجلس ششم، مواضع سیاسی خود را در چارچوب جریان اصلاحات پی گرفت، در تشکل‌هایی چون جبهه‌ی اصلاحات ایران در جایگاه نایب‌رئیسی حضور یافت.

آرمین در کنار کنشگری سیاسی، به نگارش مقالات و کتاب‌های متعددی در زمینه‌ی تفکر سیاسی‌دینی و تفسیر قرآن پرداخته است. از آثار پژوهشی شاخص او می‌توان به مجموعه‌ی چندجلدی «جریان‌شناسی تفسیر قرآن کریم»، کتاب «حکومت اسلامی و حق حاکمیت مردم» و اثر تحلیلی «بازخوانی پرونده‌ی یک قتل» اشاره کرد که عموماً با رویکرد نقد تاریخی و روش‌شناختی در حوزه‌ی دین و سیاست تدوین شده‌اند.

بخشی از کتاب فهم قرآن حکیم (جلد دوم)

«همهٔ نویسندگان سیرهٔ نبوی و نیز مفسران قرآن به روایتی استناد کرده‌اند که به موجب آن پیامبر تا نزول آیهٔ شریفهٔ "فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ" (حجر: ۹۴) (به شمارهٔ ۵۳ در جدول ترتیب نزول مورد اعتماد ما) همچنان به دعوت پنهانی ادامه می‌داد. آنان تاریخ نزول این آیه را سال سوم یا چهارم بعثت ذکر کرده‌اند. آنان همچنین تعداد مسلمانان در این زمان را حدود چهل تن شمرده‌اند. چنان‌که در جلد اول این کتاب نشان دادیم، دعوت محمدی تا زمان علنی‌شدن، سه مرحله را پشت سر گذاشت. عناوین این سه مرحله عبارت بودند از: نبوت و ربوبیت و الوهیت، بعث و جزا، باطل‌شمردن شرک و نابخردانه‌خواندن عبادت بت‌ها. به نظر من برای طی این مراحلْ زمانی بیش از چهار سال لازم است. چنان‌که دانستیم، این عبدالله بن مسعود بود که با قرائت سورهٔ الرحمن در مسجدالحرام به تلاوت علنی قرآن اقدام کرد و بزرگان قریش که در انجمن‌های خود حاضر بودند آن را شنیدند و دربارهٔ آن با یکدیگر به بحث و گفت‌وگو پرداختند. پیغمبر (ص) نیز سورهٔ نجم را در همین مکان قرائت کرد. همچنین دانستیم که پیش و پس از این دو واقعه جدال با بزرگان قریش جریان داشت و آنان پیغمبر را به سحر و کهانت و جنون و... متهم می‌کردند و قرآن مکرراً پاسخ اتهامات ایشان را می‌داد. این واقعیات جایی برای این ادعا باقی نمی‌گذارد که بگوییم پیغمبر (ص) تا نزول آیهٔ "فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ" در سورهٔ حجر، به شمارهٔ ترتیب نزول ۵۳، به دعوت مخفی ادامه می‌داد، درحالی‌که سورهٔ نجم در فهرست ترتیب نزول در مرتبهٔ ۲۲ قرار دارد و نویسندگان سیره و مفسران قرآن زمان نزول آن را همزمان با هجرت اول به حبشه در میانهٔ سال پنجم بعثت ـ سال اسلام‌آوردن حمزه عموی پیغمبر و عمر بن خطاب ــ ذکر کرده‌اند و چنان‌که می‌دانیم اسلام‌آوردنِ این دو تن کاملاً علنی بود و نوعی هماوردطلبی در برابر دشمنان دعوت محمدی و نقطهٔ عطفی در تاریخ این دعوت به شمار می‌آمد.»