کتاب دولت و اجرای شریعت

کتاب دولت و اجرای شریعت نوشته محمد سروش محلاتی، مجموعه‌ای از مقاله‌هاست که نسبت دولت، شریعت و شیوه‌های الزام شهروندان را بررسی می‌کند و یک پرسش محوری را پیش می‌کشد: آیا مسئولیت دینی دولت لزوماً به معنای تحمیل احکام با زور و اجبار است؟ نویسنده با رجوع به مباحث فقهی، تاریخی و قرآنی، از تدریج در تشریع، رفق در اجرا و پرهیز از دین‌گریزی سخن می‌گوید و بحث را از سطح شعار به سطح استدلال می‌برد. نشر نی این مجموعه را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دولت و اجرای شریعت

کتاب دولت و اجرای شریعت نوشته‌ی محمد سروش محلاتی مجموعه‌ای متشکل از ۱۰ مقاله و یک پیوست است که همگی حول یک مسئله‌ی مرکزی شکل گرفته‌اند: دولت اسلامی در قبال اجرای شریعت چه مسئولیتی دارد و این مسئولیت تا کجا می‌تواند به اجبار، فشار و دخالت در زندگی شهروندان برسد؟ نویسنده از همان مقاله‌ی نخست، بحث را بر دوگانه‌ی مهمی بنا می‌کند؛ یک‌سو نگاه مبتنی‌ بر استفاده‌ی گسترده از اهرم‌های قدرت قرار دارد و سوی دیگر دیدگاهی که تقویت ایمان، زمینه‌سازی فرهنگی و رعایت ظرفیت‌های واقعی جامعه را مقدم می‌داند. در این مسیر، استدلال‌ها فقط سیاسی یا اخلاقی نیستند، بلکه بر پایه‌ی مباحث فقهی، اصولی و تفسیری پیش می‌روند.

کتاب فقط به طرح یک مخالفت کلی با اجبار بسنده نمی‌کند، بلکه در مقاله‌های مختلف، موضوع را از زاویه‌های متنوع باز می‌کند. در این مقاله‌ها، مسئله‌ی تدریج در تشریع، مراتب ایمان، نسبت میان ظاهر دینی و ایمان درونی، حدود دخالت دولت در حریم خصوصی، جایگاه امر به معروف و نهی از منکر و نیز پیامدهای اجتماعی روش‌های خشن بررسی شده است. پیوست پایانی هم به دیدگاه علامه طباطبایی درباره‌ی ممنوعیت به‌کارگیری اجبار در شریعت می‌پردازد و به استدلال اصلی کتاب امتداد می‌دهد.

فضای کتاب دولت و اجرای شریعت جدلی به معنای رایج نیست، بلکه بیشتر بر سنجش مبانی استوار است. محمد سروش محلاتی بارها به این نکته برمی‌گردد که اجرای شریعت بدون توجه به ظرفیت انسان، شرایط اجتماعی و آثار واقعی رفتار حکومت، می‌تواند نتیجه‌ای معکوس داشته باشد. به‌ همین دلیل، در متن با بحث‌هایی روبه‌رو می‌شویم که از دین‌گریزی، مفسده، رفق، مدارا، اختیار و نقش ایمان در پایداری رفتار دینی سخن می‌گویند. اهمیت این کتاب در همین است که مسئله‌ی اجرای احکام را نه‌فقط از منظر تکلیف حکومت، بلکه از منظر سرنوشت دین‌داری در جامعه بررسی می‌کند.

خلاصه کتاب دولت و اجرای شریعت

کتاب دولت و اجرای شریعت از این پرسش آغاز می‌کند که آیا دولت دینی برای پاسداری از شریعت باید به زور، محدودیت و ابزارهای الزام متوسل شود یا وظیفه‌ی اصلی‌اش فراهم‌کردن زمینه‌های ایمان و پذیرش آگاهانه است. محمد سروش محلاتی در مقاله‌های مختلف، با استناد به سیره‌ی پیامبر، مباحث اصول فقه، روایات و تحلیل‌های تفسیری، از این نظر دفاع می‌کند که تشریع و اجرای احکام بدون توجه به تدریج، ظرفیت انسان‌ها و پیامدهای اجتماعی، به تنفر از دین می‌انجامد. 

کتاب در ادامه حدود امر به معروف، نقش مفسده در اجرای احکام، نسبت جامعه‌ی اسلامی با جامعه‌ی ایمانی و مسئله‌ی اختیار شهروندان را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که اجبار همیشه به معنای تقویت دینداری نیست.

چرا باید کتاب دولت و اجرای شریعت را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب دولت و اجرای شریعت را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نسبت میان دولت، شریعت و اجبار را با تکیه بر استدلال‌های فقهی و تفسیری بررسی می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند بحث اجرای احکام دینی را فراتر از دوگانه‌های شعاری و واکنشی ببیند.
• این اثر نشان می‌دهد که تدریج، رفق و توجه به مفسده در سنت فقهی چه جایگاهی دارند.
• کتاب به پرسش‌هایی مانند حدود دخالت دولت، نقش ایمان در رفتار دینی و مسئله‌ی حریم خصوصی پاسخ می‌دهد.
• مطالعه‌ی آن برای فهم پیامدهای اجتماعی روش‌های خشن در امر و نهی سودمند است.
• این کتاب مجموعه‌ای از مقاله‌های به‌هم‌پیوسته است که هر کدام یکی از گره‌های اصلی بحث اجرای شریعت را باز می‌کنند.

خواندن کتاب دولت و اجرای شریعت را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب دولت و اجرای شریعت به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی حدود مسئولیت دولت در اجرای احکام دینی دقیق‌تر فکر کنند.
• علاقه‌مندان به مباحث فقهی و تفسیری که به نسبت میان شریعت، اختیار و اجبار توجه دارند.
• کسانی که مسئله‌ی امر به معروف و نهی از منکر و پیامدهای اجتماعی آن برایشان مهم است.
• مخاطبانی که می‌خواهند تفاوت میان حفظ ظواهر دینی و تقویت ایمان را بهتر درک کنند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که در مورد دین، حکومت و سیاستگذاری فرهنگی مطالعه می‌کنند.

درباره محمد سروش محلاتی

محمد سروش محلاتی (متولد ۱۳۴۰)، فقیه، مجتهد و پژوهشگر نواندیش شیعه در حوزه‌ی اندیشه‌ی سیاسی اسلام و حقوق عمومی است. او از سال ۱۳۵۵ تحصیلات حوزوی خود را در حوزه‌ی علمیه‌ی قم آغاز کرد و پس از طی دوره‌های سطح عالی نزد استادانی چون رضا ستوده و سیدعلی محقق‌داماد، بیش از یک دهه و نیم در دروس خارج فقه و اصول مراجعی نظیر حسین وحید خراسانی، سیدموسی شبیری زنجانی و مرتضی حائری یزدی به اجتهاد رسید. وی مبانی فلسفه و عرفان اسلامی را نیز در محضر فیلسوفانی چون حسن حسن‌زاده آملی، عبدالله جوادی آملی و یحیی انصاری شیرازی فراگرفت و خود از اواخر دهه‌ی ۱۳۷۰ سال‌ها به تدریس خارج فقه و اصول در مدارسی چون مدرسه‌ی آیت‌الله گلپایگانی قم پرداخت.

محور بنیادین پژوهش‌های فکری و دانشگاهی سروش محلاتی بر فقه سیاسی، واکاوی حقوق شهروندی، تبیین سازگاری شریعت با دموکراسی و بازخوانی نظریات فقهی معاصر - به‌ویژه آرای علامه طباطبایی، سیدمحمد بهشتی و مرتضی مطهری - استوار است. او با تکیه بر متون سنتی اجتهاد، به بازخوانی مفاهیمی چون تحدید قدرت، حقوق مخالفان سیاسی، جایگاه رأی مردم و آزادی‌های بنیادین پرداخته و از رهگذر سخنرانی‌ها و جستارهای انتقادی‌اش بازتاب گسترده‌ای در مباحثات نظری و اجتماعی پدید آورده است. از تألیفات او می‌توان به کتاب‌های «آزادی، عقل و ایمان» (برگزیده‌ی کتاب سال)، «دین و دولت در اندیشه‌ی اسلامی»، «شهر مردگان: مقالاتی در حقوق اساسی مخالفین»، «دین و دیکتاتوری»، «امکان‌سنجی انتخابات در نظام اسلامی»، «مبانی حریم خصوصی در اندیشه‌ی اسلامی»، «دولت و اجرای شریعت»، «ولایت، در مغالطه و مصادره» و «تأملات سیاسی علامه طباطبایی» اشاره کرد.