کتاب کتاب الشتر

کتاب الشتر (بازخوانی تجربه طرح سلسله) حاصل گردآوری بهرنگ صدیقی و رضا حائری است و نشر چرخ آن را منتشر کرده است. این کتاب به بازخوانی تجربه‌ی طرح توسعه‌ی منطقه‌ای سلسله در الشتر پرداخته است؛ طرحی که با تکیه بر مشارکت مردم، آموزش، بهداشت، عمران و ظرفیت‌های محلی شکل گرفت و درعین‌حال با کمبود اسناد، اختلاف روایت‌ها و ارزیابی‌های انتقادی روبه‌رو بود. کتاب حاضر فقط شرح یک پروژه نیست؛ تصویری است از کشمکش میان توسعه‌ی متمرکز و ایده‌ی توسعه‌ی درون‌زا در ایران. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب الشتر اثر بهرنگ صدیقی و رضا حائری

کتاب الشتر (بازخوانی تجربه طرح سلسله) حاصل گردآوری بهرنگ صدیقی و رضا حائری و روایتی مستند درمورد طرح توسعه‌ی منطقه‌ای سلسله در لرستان است؛ طرحی که در میانه‌ی دگرگونی‌های گسترده‌ی اقتصادی و اداری ایران شکل گرفت و می‌خواست الگویی متفاوت از اداره و پیش‌برد امور محلی را بیازماید. کتاب از ابتدا روشن می‌کند که موضوع فقط یک منطقه یا یک پروژه‌ی عمرانی نیست. مسئله، نسبت میان دولت، مردم، نهادهای محلی و ایده‌ی توسعه است. به‌ همین دلیل این کتاب هم‌زمان به زمینه‌های فکری و سیاسی شکل‌گیری طرح، نقش مجید رهنما، تجربه‌های پیشین مانند طرح بهورز و وضعیت روستاها و نابرابری‌های موجود می‌پردازد.

کتاب حاضر با عنوان کتاب الشتر فقط به ثبت دستاوردها بسنده نکرده است. بخش مهمی از این کتاب به دشواری‌های پژوهش درباره‌ی این تجربه اختصاص دارد؛ از پراکندگی اسناد و کمبود مدارک گرفته است تا اتکا به تاریخ شفاهی و تفاوت روایت کسانی که در طرح حضور داشته‌اند. این ویژگی باعث شده است که این اثر حال‌وهوای یک بازسازی تاریخی دقیق را پیدا کند؛ یک بازسازی که هم روزنگار اجرا را پیش می‌برد و هم مدام از اعتبار منابع، خلأهای موجود و امکان خطا حرف می‌زند.

معرفی چهره‌های اثرگذار طرح، شرح گروه‌های آموزشی و اجرایی، اشاره به پروژه‌های بهداشت، راه‌سازی، آموزش، معماری بومی، انرژی‌های پاک و فعالیت‌های فرهنگی در کتاب الشتر تصویری چندوجهی از تجربه‌ی یادشده می‌سازد. این کتاب از خلال اشاره به جزئیات نشان می‌دهد که طرح سلسله فقط یک برنامه‌ی اداری نبود؛ بلکه میدان آزمون ایده‌هایی بود که می‌خواستند توسعه را از سطح دستور و بودجه به سطح زندگی روزمره‌ی مردم نزدیک کنند.

اما مجید رهنما کیست؟

یکی از شاخص‌ترین چهره‌های عصر پهلوی دوم مجید رهنما بوده است؛ فردی که سکان‌داری وزارت علوم در کابینه‌ی امیرعباس هویدا، بنیان‌گذاری شبکه‌ی جامع سلامت و نیز طراحی و مدیریت پروژه‌ی توسعه‌ی الشتر را در کارنامه‌ی خود ثبت کرد. او در جایگاه یکی از نظریه‌پردازان نامدار جریان پساتوسعه، دیدگاه‌هایی بنیادین و چالش‌برانگیز را درمورد مفاهیمی چون توسعه‌ی درون‌زا، توان‌افزایی ساختارها از پایین به بالا، فقر و بدبختی صورت‌بندی کرد. همچنین اجرای برنامه‌ی توسعه‌ی منطقه‌ی سلسله (الشتر) در استان لرستان طی بازه‌ی زمانی ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین و برجسته‌ترین اقدامات فکری و عملیاتی مجید رهنما به شمار می‌رود.

خلاصه کتاب الشتر

کتاب روند شکل‌گیری، اجرا و فرجام طرح توسعه‌ی منطقه‌ای سلسله را دنبال می‌کند؛ طرحی که در الشتر و روستاهای پیرامون آن با هدف اتکا به نیروهای محلی و پیونددادن آموزش، بهداشت، عمران و سازمان‌دهی اجتماعی آغاز شد. این اثر زمینه‌های تاریخی و فکری این تجربه را توضیح می‌دهد و بعد به‌سراغ روزنگار طرح، افراد درگیر، پروژه‌های اجراشده، تنش‌های اداری، ارزیابی‌های انتقادی و کاهش بودجه می‌رود. کتاب نشان می‌دهد که چرا این تجربه با وجود اهمیتش کمتر دیده شد و چگونه بازخوانی آن می‌تواند فهم دقیق‌تری از نسبتِ میان ایده‌های توسعه و واقعیت‌های محلی به دست دهد.

چرا باید کتاب الشتر را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب الشتر را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب تصویری از یک تجربه‌ی توسعه‌ی محلی در ایران ارائه می‌دهد.
• اثر حاضر پیوند میان بهداشت، آموزش، عمران، نهادسازی و مشارکت مردم را در یک پروژه‌ی واحد نشان می‌دهد.
• خواننده با زمینه‌های فکری و اجرایی طرح سلسله و نقش مجید رهنما در شکل‌گیری آن آشنا می‌شود.
• کتاب فقط روایت موفقیت‌ها نیست و نقدها، کاستی‌ها و موانع اجرایی را هم ثبت کرده است.
• روزنگار دقیق طرح، مسیر تغییرات، تنش‌ها و تصمیم‌های اثرگذار را روشن‌تر می‌کند.
• بحث اسناد، خاطرات و تاریخ شفاهی در این کتاب نشان می‌دهد که بازسازیِ یک تجربه‌ی جمعی چه دشواری‌هایی دارد.

خواندن این کتاب الشتر را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب الشتر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• پژوهشگرانی که به تاریخ اجتماعی و محلی ایران علاقه دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی تجربه‌های توسعه‌ی روستایی و مشارکتی بیشتر بدانند.
• دانشجویان و علاقه‌مندان به حوزه‌های جامعه‌شناسی، برنامه‌ریزی، مطالعات توسعه و تاریخ معاصر.
• کسانی که به سرگذشت طرح‌های کمتردیده‌شده و فراموش‌شده‌ی ایران توجه دارند.
• مخاطبانی که از مطالعه‌ی متن‌های مستند و مبتنی‌بر اسناد، گفت‌وگوها و روایت‌های چندمنبعی استقبال می‌کنند.

بخشی از کتاب الشتر

«گوش سپردن به مردم… اما کدام مردم؟

حاضران در این گفت‌وگو دست‌یابی به این اهداف را مستلزم آمیختن با مردم می‌دانند و البته که فرایند آموختن دوطرفه است و همچنین دوری از سازمانی بوروکراتیک و تکیه بر نوعی نظام داخلی منعطف و دموکراتیک و مشارکت در تصمیم‌گیری و اجرا؛ و این هم از نکاتی است که لزومش را شفیق (۱۳۵۵) پیش‌تر در گزارشش گوشزد کرده بود.

در نظرشان، قانون کلی حاکم بر روش‌های توسعه‌زا این است: «از مردم بیاموزیم، از آنان بگیریم و به آنان بازدهیم؛ مردم راه‌ها را می‌شناسند و خود نشان می‌دهند، و یا به بیان فیلم مستند [ِ آموختن برای زیستن]، بنشینیم و به حرف مردم گوش بدهیم که چه می‌گویند.»

البته منظورشان از گوش سپردن به مردم شنیدن منفعلانه نیست، بلکه معتقدند: «در جامعهٔ توسعه‌نیافته انسان‌ها و ذهن آنان هم عقب‌مانده است» و درک و تشخیصی از درست و نادرست ندارند. بنابراین به این نتیجه می‌رسند که در این گوش سپردن «باید حالتی فعال داشته باشیم.» نکتهٔ دیگری هم در این میان هست که در بحث از کلیات نیز به آن پرداخته بودند و آن منتفعان توسعه است. در این مورد گرچه ادعای برافراشتن پرچم «دادخواهی» ندارند و «موقعیت خود را می‌شناسند»، این دغدغهٔ بی‌جواب را دارند که کدام گروه‌ها از جلب مشارکت مردم بیش‌ترین سهم را می‌برند. به‌هرحال می‌دانند بر جاده‌ای که با مشارکت همگان ساخته می‌شود در نهایت ماشین‌ها و کامیون‌های متعلق به برخورداران تردد می‌کنند، آن هم «در جامعه‌ای که تفاوت اقتصادی بسیار بالاست و سنت‌های پاسدارندهٔ مرزهای اجتماعی پرقدرت، مشارکت و همکاری به بیگاری یا، دست‌بالا، مزدوری بسیار نزدیک می‌شود.» و این به‌ویژه وقتی دغدغهٔ مهمی است که «طرح مدعی آن است که پس از مدتی از منطقه خارج شود و کارها به روال درستش بدون وجود طرح ادامه یابد.»»