کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول)

کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) نوشته‌ی شهریار زرشناس نخستین مجلد از مجموعه‌ی پژوهشی «هنر ولایی» است که انتشارات سوره مهر آن را منتشر کرده است. در این کتاب مباحث درس‌گفتارگونه‌ی نویسنده درباره‌ی تاریخ اندیشه و ادبیات غرب، با تدوین شاگردان او به متنی منسجم تبدیل شده است. تمرکز این جلد بر تبیین مفاهیم بنیادینی مانند «ادب و ادبیات»، «وقت تاریخی»، و سپس معرفی وقت‌های دینی، شرقی-اسطوره‌ای و غربی است و در ادامه به ادبیات غرب باستان، به‌ویژه یونان، می‌پردازد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول)

کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) با طرح این پرسش آغاز می‌شود که ادبیات غرب را چگونه باید فهمید و «غرب» در این بحث به چه معنا است. شهریار زرشناس در این کتاب، ابتدا مفهوم ادب و ادبیات را در سنت فارسی و سپس ورود واژه‌ی ادبیات به زبان فارسی از مسیر ادوارد براون و معادل‌سازی آن با لیتریچر توضیح داده است. در ادامه، مفهوم «وقت تاریخی» و تقسیم تاریخ بشر به سه وقت دینی، شرقی-اسطوره‌ای و غربی، شالوده‌ی نظری کتاب را شکل می‌دهد. کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) در بخش نخست، وقت دینی و وقت شرقی را با تکیه بر نسبت آن‌ها با ولایت الهی و شرک معرفی می‌کند و سپس به ادبیات اسطوره‌ای می‌رسد. در اینجا دو حماسه‌ی گیلگمش و مهابهاراتا به‌عنوان نمونه‌های شاخص ادبیات شرق اسطوره‌ای تحلیل شده‌اند؛ از تصویر خدایان و معاد تا بازتاب طوفان نوح در روایت اوت‌ناپیش‌تیم و ماجرای سیتا و آتش. در بخش دوم کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) وقت غربی از حدود قرن هشتم پیش از میلاد در یونان معرفی می‌شود؛ وقتی که با نیست‌انگاری ولایت الهی و محوریت کاسموس تعریف شده است. سپس تاریخ و جغرافیای یونان از تمدن کرت و میسنی تا دوریان‌ها مرور می‌شود تا زمینه‌ی ظهور عالم غرب یونانی و ادبیات آن روشن شود. مفاهیم کاسموس، فوزیس، لوگوس، فاتال و نسبت آن‌ها با خدایان و انسان، چارچوب فهم ادبیات یونانی را در این کتاب می‌سازد. کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) در ادامه به سراغ هومر و هزیود می‌رود و جهان هومری را به‌عنوان صورت آغازین تفکر غربی بررسی می‌کند؛ جهانی کاسموس‌محور که در آن فضیلت (ارته) با قدرت، زیبایی جسمانی و تبار اشرافی گره خورده است. سپس نقش هزیود در گذار از اسطوره به تفکر فلسفیِ منقطع از وحی و تغییر تصویر خدایان از موجودات آنتروپومورف به نمادهای انتزاعی‌تر، توضیح داده شده است. در فصل‌های بعدی، ادبیات لیریک (رثایی، شهوانی-عشقی و مدیحه)، چهره‌هایی چون سافو، پینداروس و ازوپ، و در نهایت پیدایش تراژدی از دل آیین‌های دیونیزوسی، دیترامپ و جشن‌های آتنی، گام‌به‌گام دنبال می‌شود. کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) تراژدی را به‌عنوان صورت ادبی بحران عالم غرب یونانی معرفی می‌کند؛ جایی که نسبت انسان، خدایان و تقدیرِ مبهم و قاهر، درام را می‌سازد. آیین دیونیزوسی، آیین اورفئوسی، نقش سولون و پیسیستراتوس در شکل‌گیری درام، و سپس ویژگی‌های تراژدی یونانی مانند تلخی، حضور فاتال، کاتارسیس و بازتاب بحران انحطاطی آتن، از محورهای اصلی بحث هستند. در پایان، سه تراژدی‌نویس بزرگ یعنی آیسخولوس، سوفوکلس و اوریپیدوس در بستر تاریخی و فکری خود معرفی می‌شوند تا خواننده تصویری از سیر ادبیات غرب از اسطوره تا تراژدی به دست آورد.

خلاصه کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول)

کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) با تعریف دوباره‌ی «ادب» و «ادبیات» در سنت ایرانی آغاز می‌شود و سپس با طرح مفهوم «وقت تاریخی» نشان می‌دهد که ادبیات هر دوره، بازتاب نسبت بشر با ولایت الهی یا نسیان آن است. نویسنده سه وقت دینی، شرقی-اسطوره‌ای و غربی را از هم تفکیک می‌کند و با تحلیل حماسه‌های گیلگمش و مهابهاراتا، نشانه‌های زوال اندیشه‌ی اسطوره‌ای و تنزل خدایان را نشان داده است. در ادامه، کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) وقت غربی را از یونان آغاز می‌کند؛ جایی که کاسموس جای خدای خالق را می‌گیرد و مفاهیمی چون فوزیس، لوگوس و فاتال، ساختار جهان را تعیین می‌کنند. سپس با بررسی تمدن‌های کرت، میسنی و دوری، زمینه‌ی تاریخی ایلیاد و ادیسه و جهان هومری ترسیم می‌شود. کتاب از هومر و هزیود به ادبیات لیریک، سافو و پینداروس می‌رسد و در نهایت پیدایش تراژدی از دل آیین‌های دیونیزوسی و دیترامپ، و نقش آیسخولوس، سوفوکلس و اوریپیدوس را در صورت‌بندی فهم تراژیک یونانی از هستی دنبال می‌کند.

چرا باید کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول) را بخوانیم؟

این کتاب تصویری پیوسته از سیر ادبیات غرب از اسطوره‌های شرقی تا تراژدی یونانی ارائه می‌دهد و ادبیات را در پیوند با تاریخ، الهیات و فلسفه می‌بیند. خواننده با مفاهیم کلیدی مانند وقت تاریخی، کاسموس، فوزیس و فاتال آشنا می‌شود و می‌تواند آثار کلاسیک غربی را نه‌فقط به‌عنوان متن ادبی، بلکه به‌عنوان آینه‌ی روح هر دوره تاریخی درک کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب به دانشجویان و علاقه‌مندان ادبیات و فلسفه، پژوهشگران مطالعات غرب، و کسانی که در پی فهم ریشه‌های فکری و تاریخی ادبیات اروپایی هستند پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه کسانی که می‌خواهند رمان‌ها و نمایش‌نامه‌های غربی را در نسبت با تاریخ و جهان‌بینی آن‌ها بخوانند.

بخشی از کتاب سیری در ادبیات غرب (جلد اول)

«از آنجا که موضوع این نوشتار ادبیات غرب است لازم است در ابتدا منظور از دو واژهٔ ادبیات و غرب را بیان کنیم چراکه در ابتدا از واژهٔ غرب موقعیت جغرافیایی خاص یا مفهومی سیاسی به نظر می‌رسد. این امر از آن رو است که میراث اروپای استعمارگر در جغرافیای سیاسی، ذهنیتی اروپامحور است که خود را در مرکز جهان قرار داده و دیگران را به شرق و غرب تقسیم کرده است. از سوی دیگر ذهنیت باقی‌مانده از دوران جنگ سرد نیز جهان را به دو بلوک غرب و شرق تقسیم می‌کند که تا امروز نیز ادامه دارد. در این تعبیر، غرب به هفت یا هشت کشور محدود می‌شود و جوامعی چون ژاپن و ایران ذیل آن قرار نمی‌گیرند. در صورتی که در این نوشتار مقصود از غرب، وقت تاریخی است، نه صرفاً موقعیت جغرافیایی یا هویت سیاسی مشخص. از طرفی چون وقت تاریخی غرب در پی وقت دینی و وقت شرقی پدید آمده است ناگزیریم تا گذار کوتاهی نیز به دیگر وقت‌های تاریخی داشته باشیم. بشر زندگی خود را با وقت تاریخیِ دینی موسوم به امت واحده آغاز کرد. مهم‌ترین مؤلفه‌ای که وقت دینی را از دیگر وقت‌های تاریخی جدا می‌کند، تبعیت از ولایت الهی است. در این دوره بشر در صورت نوعیِ خود، دین‌دار و پیرو ولایت الهی بود. البته همیشه در این وقت و دیگر اوقات تاریخی گروهی وجود داشتند که از صورت نوعیِ حاکم تبعیت نمی‌کردند. بخش اصلی شناخت بشر از این دوره از طریق قرآن، روایات معصومین (علیهم‌السّلام) و بعضاً اشارات کتب دیگری مانند کتب تحریف‌شدهٔ انجیل و تورات است و آثار مکتوب و مضبوط دیگری وجود ندارد. بشر به‌تدریج از وقت دینی خارج و به وقت دیگری به نام وقت شرقی یا اسطوره‌ای وارد شد. مؤلفهٔ شرک و جانشینی خدایان به جای خداوند، جوهرهٔ روح اسطوره‌ایِ حاکم بر وقت شرقی است. بشر در این دورهٔ تاریخی، در مقام انکار یا نسیان ولایت الهی نیست اما صورت حقیقی آن را درک نمی‌کند.»