کتاب فرهنگ لغت خودمانی

کتاب فرهنگ لغت خودمانی به کوشش سیدرضا باقریان موحد، مجموعه‌ای از تعریف‌های خلاقانه‌ی واژه‌هاست که حدود ۵۰۰ دانش‌آموز و دانشجو در شکل‌گیری این کتاب نقش داشته‌اند. شرکت‌کنندگان به‌جای تکرار معنای لغتنامه‌ها، برداشت خود از اشیا، آدم‌ها و مفاهیم را در ترکیب‌های کوتاه ادبی بیان کرده‌اند. نکته‌ی اصلی این تجربه، فاصله‌گرفتن از حفظ اطلاعات و استفاده از دانسته‌ها برای ساختن معناست؛ جایی که یک خوراکی یا شغل آشنا می‌تواند موضوع تأمل، شوخی یا نقد شود. انتشارات کتاب طه این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فرهنگ لغت خودمانی

کتاب فرهنگ لغت خودمانی حاصل تجربه‌ی سیدرضا باقریان موحد در کلاس‌های نگارش است؛ تجربه‌ای که تعریف‌کردن واژه‌ها را به فرصتی برای مشاهده، اندیشیدن و نوشتن تبدیل کرده است. گردآورنده در مقدمه، آموزش متکی بر انباشتن اطلاعات را نقد می‌کند و مسئله‌ی اصلی را استفاده‌نکردن از آموخته‌ها می‌داند. دانش‌آموزی که تعریف استعاره را می‌داند، در این تمرین باید خودش استعاره بسازد. شیوه‌ی کار نیز در مقدمه توضیح داده شده است: معلم نمونه‌هایی از تعریف‌های ادبی را می‌خواند، واژه‌ای را روی تابلو می‌نویسد و شرکت‌کنندگان برداشت‌های خود را ثبت می‌کنند. کلاس سپس به محل خواندن ترکیب‌ها و نقد متقابل تبدیل می‌شود. معلم نیز نوشته‌هایش را در معرض داوری دانش‌آموزان قرار می‌دهد. این جابه‌جایی، جایگاه دانش‌آموز را از پاسخ‌دهنده به آفریننده‌ی عبارت تغییر می‌دهد. ترکیب‌های پذیرفته‌شده نیز حاصل انتخاب و ارزیابی‌اند، نه صرفاً کنار هم گذاشتن همه‌ی پاسخ‌ها. متن، حدود ۵۰۰۰ ترکیب منتخب از میان نزدیک به ۵۰۰۰۰ ترکیب ساخته‌شده را گزارش کرده است. نام آفرینندگان کنار عبارت‌ها آمده تا سهم هریک در این تجربه‌ی جمعی مشخص باشد.
کتاب فرهنگ لغت خودمانی چند بخش اصلی دارد: هفت قانون طلایی نگارش خلاق، مقدمه، کاربردهای این مهارت، برگزیده‌ی چند کتاب، مجموعه‌ی تعریف‌های شرکت‌کنندگان و پیوست مدارس دخترانه. بخش کاربردها موضوع‌هایی مانند هنر درست نگاه‌کردن، چشیدن لذت نویسندگی، آشنایی با گنجینه‌ی لغتنامه‌های فارسی، پردازش اطلاعات ادبی و علمی و عنوان‌گذاری‌های هنرمندانه برای متن را توضیح می‌دهد. بخش نمونه‌ها نیز گزیده‌هایی از فرهنگ توفیق، فرهنگ شیطان و سکانس کلمات دارد. مدخل‌های مجموعه دامنه‌ی متنوعی دارند؛ خوراکی‌ها، مشاغل، اعضای بدن، درس‌ها، شهرها و مفاهیم اخلاقی کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. عبارت‌ها گاهی تصویری‌اند، گاهی طنز دارند و گاهی نگرانی‌های اقتصادی یا برداشت‌های مذهبی را بازتاب می‌دهند. بنابراین، مجموعه فقط نمایش مهارت ادبی نیست؛ بخشی از نگاه نوجوانان و جوانان به محیط زندگی نیز در عبارت‌ها دیده می‌شود. تفاوت پیشینه‌های فرهنگی شرکت‌کنندگان، امکان کنار هم دیدن برداشت‌های گوناگون از یک موضوع مشترک را فراهم کرده است. گردآورنده نیز این تعریف‌ها را جایگزین معنای تخصصی لغتنامه‌ها معرفی نمی‌کند؛ هدف، گسترش میدان تخیل و شناخت برداشت‌های شخصی است.

خلاصه کتاب فرهنگ لغت خودمانی

فرهنگ لغت خودمانی از یک سؤال محوری آغاز می‌شود: دانسته‌های علمی و ادبی چگونه به نوشته‌ای ساخته‌ی ذهن دانش‌آموز تبدیل می‌شوند؟ پاسخ مجموعه، تعریف دوباره‌ی واژه‌های آشنا براساس مشاهده و تخیل است. شرکت‌کنندگان ابتدا درباره‌ی موضوعی مشترک فکر می‌کنند، سپس برداشت خود را در عبارتی کوتاه می‌نویسند و نوشته‌ها را برای یکدیگر می‌خوانند. تشبیه، استعاره، کنایه و تضاد در این فرایند از موضوع امتحان به ابزار بیان تبدیل می‌شوند. بخش توضیحی کتاب، فایده‌ی این فعالیت را در پرورش دقت، تقویت اعتمادبه‌نفس هنگام نوشتن و شناخت دیدگاه همکلاسی‌ها بیان کرده است. مجموعه‌ی مدخل‌ها نیز حاصل همین تجربه را نشان می‌دهد؛ برای نمونه، تعریف‌های آرایشگر هم به کار او توجه دارند، هم به معاشرت‌های محله و هم به بازی‌های لفظی پیرامون مو و اصلاح. پیام اصلی، ارزش‌دادن به تولید معنا و شنیدن برداشت‌هایی است که در پاسخ‌های ازپیش‌تعیین‌شده‌ی کلاس جا نمی‌گیرند.

چرا باید کتاب فرهنگ لغت خودمانی را بخوانیم؟

دلایل خواندن این کتاب را می‌توان چنین خلاصه کرد:

• نمونه‌های متعدد، کاربرد آرایه‌های ادبی را در عبارت‌های ساخته‌ی دانش‌آموزان نشان می‌دهند.
• توضیح فرایند کلاس، امکان شناخت یک فعالیت مشخص برای تمرین نگارش را فراهم می‌کند.
• تعریف‌های کوتاه، تفاوت برداشت‌ها از موضوعی مشترک را آشکار می‌کنند.
• بحث عنوان‌گذاری، ارتباط میان ترکیب‌سازی ادبی و انتخاب عنوان برای نوشته را روشن می‌کند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• معلمان نگارش که به مشارکت دانش‌آموزان در تولید متن اهمیت می‌دهند.
• نوجوانان و جوانانی که به ترکیب‌سازی، طنز و بازی با واژه‌ها علاقه دارند.
• پژوهشگران تعلیم‌وتربیت که می‌خواهند نمونه‌هایی از بیان و برداشت دانش‌آموزان را بررسی کنند.