کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم)

کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم) (Prison Notebooks) نوشته آنتونیو گرامشی، در میان نوشته‌های زندان گرامشی جایگاهی ویژه دارد، چون هم به سامان‌دادن یادداشت‌های پراکنده‌ی او نزدیک می‌شود و هم چند محور مهم فکری‌اش را در کنار هم می‌آورد: روشنفکران، سنت، آموزش، فلسفه، دولت و اراده‌ی جمعی. متن کتاب نشان می‌دهد که گرامشی چگونه از دل یادداشت‌های کوتاه و گاه ناتمام، تصویری فشرده اما پرتنش از سیاست و فرهنگ می‌سازد. این تأملات را نشر چرخ با ترجمه حسن مرتضوی منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم)

کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم) نوشته‌ی آنتونیو گرامشی بخشی از مجموعه‌ی یادداشت‌هایی است که او در زندان نوشته و در آن‌ها به تاریخ، سیاست، فرهنگ، فلسفه و نقش روشنفکران پرداخته است. یادداشت‌های این دفتر از یک‌سو هنوز حالت پیش‌نویس، پراکندگی و آزمون فکری دارند و از سوی دیگر نشانه‌هایی از تمرکز بیشتر بر چند مسئله‌ی اصلی را در خود نگه می‌دارند. همین وضعیت میانی باعث شده متن هم حال‌وهوای کارگاهی داشته باشد و هم رد روشن‌تری از شکل‌گیری مفاهیم کلیدی گرامشی را نشان دهد.

کتاب درون‌مایه‌های متعددی را در کنار هم می‌گذارد، اما چند محور در آن برجسته‌تر است: تاریخ روشنفکران ایتالیا، نسبت سنت و سیاست، آموزش و فرهنگ، نقد فلسفی، مفهوم دولت، هژمونی و امکان شکل‌گیری اراده‌ی جمعی. در بخش‌های مختلف، گرامشی از ماکیاولی، ژاکوبنیسم، ریزورجیمنتو، ادبیات مردم‌پسند، روزنامه‌نگاری، کاتولیسیسم، عقل سلیم و جایگاه روشنفکران حرف می‌زند. او این موضوع‌ها را جدا از هم نمی‌بیند، بلکه نشان می‌دهد که چگونه فرهنگ، نهادهای آموزشی، مطبوعات، دین و زبان در تثبیت یا دگرگونی قدرت نقش دارند. 

متن کتاب همچنین فهرستی از دسته‌بندی موضوع‌ها را پیش چشم می‌گذارد؛ از روشنفکران و ماکیاولی تا مباحث فرهنگی، فلسفه، تاریخ آکسیون کاتولیکی، ریزورجیمنتو، ادبیات مردم‌پسند، لوریانیسم و روزنامه‌نگاری.

کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم) از نظر شکل نوشتار هم جالب است، چون با اثری روبه‌رو هستیم که مدام بین یادداشت کوتاه، طرح پژوهشی، نقد متن، ارجاع تاریخی و تأمل نظری حرکت می‌کند. آنتونیو گرامشی در بسیاری از مدخل‌ها از یک مقاله یا کتاب شروع می‌کند و بعد آن را به پرسشی بزرگ‌تر درباره‌ی دولت، جامعه‌ی مدنی، طبقات اجتماعی یا فرهنگ ملی پیوند می‌زند. در نتیجه، فضای کتاب بیشتر شبیه دنبال‌کردن ذهنی است که زیر فشار زندان همچنان در حال نظم‌دادن به جهان اطراف خود است. 

این دفتر برای فهمیدن این نکته مهم است که اندیشه‌ی گرامشی فقط مجموعه‌ای از اصطلاحات سیاسی نیست، بلکه شبکه‌ای از پرسش‌هاست که تاریخ، آموزش، زبان، دین و کنش جمعی را به هم وصل می‌کند.

خلاصه کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم)

کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم) مجموعه‌ای از یادداشت‌های فشرده و پیوسته‌ی آنتونیو گرامشی است که در آن‌ها چند مسئله‌ی اصلی دنبال می‌شود: تاریخ روشنفکران ایتالیا، نسبت دولت و قانون، نقش سنت در سیاست، جایگاه آموزش و فرهنگ، نقد برخی جریان‌های فلسفی و امکان شکل‌گیری اراده‌ی جمعی. 

گرامشی از خلال مدخل‌های کوتاه درباره‌ی ریزورجیمنتو، ماکیاولی، ژاکوبنیسم، روزنامه‌نگاری، ادبیات مردم‌پسند و نهادهای کاتولیکی نشان می‌دهد که قدرت فقط در سطح حکومت عمل نمی‌کند، بلکه در مدرسه، مطبوعات، زبان و حافظه‌ی تاریخی هم حضور دارد. این کتاب در عین حال تصویری از فرایند فکرکردن گرامشی به دست می‌دهد؛ فرایندی که در آن یادداشت‌های پراکنده به‌تدریج به هسته‌های نظری منسجم‌تر نزدیک می‌شوند.

چرا باید کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم) را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم) را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب مسیر شکل‌گیری برخی از مهم‌ترین ایده‌های گرامشی را در قالب یادداشت‌های زنده و در حال تکامل نشان می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی آن می‌تواند نسبت میان فرهنگ، آموزش، دین، مطبوعات و قدرت سیاسی را دقیق‌تر بررسی کند.
• این کتاب درک روشن‌تری از مفهوم روشنفکر و نقش او در جامعه به دست می‌دهد.
• بخش‌های مربوط به ماکیاولی، دولت، قانون و اراده‌ی جمعی برای فهم پیوند میان نظریه و کنش سیاسی مهم‌اند.
• مدخل‌های تاریخی کتاب نشان می‌دهند که گرامشی چگونه از جزئیات تاریخ ایتالیا به پرسش‌های گسترده‌تر سیاسی می‌رسد.
• یادداشت‌های مربوط به عقل سلیم، ادبیات مردم‌پسند و روزنامه‌نگاری برای مطالعه‌ی فرهنگ عمومی نکته‌های قابل‌توجهی دارند.

خواندن کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم) را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم) به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به اندیشه‌ی سیاسی و اجتماعی که می‌خواهند با یکی از دفترهای مهم گرامشی آشنا شوند.
• دانشجویان و پژوهشگرانی که درباره‌ی روشنفکران، هژمونی، دولت و جامعه‌ی مدنی مطالعه می‌کنند.
• خوانندگانی که به پیوند تاریخ، فرهنگ، آموزش و سیاست علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند بحث‌های مربوط به ماکیاولی، ریزورجیمنتو و ژاکوبنیسم را در متن گرامشی دنبال کنند.
• مخاطبانی که از متن‌های یادداشتی، تحلیلی و ارجاع‌محور لذت می‌برند.

درباره آنتونیو گرامشی

آنتونیو گرامشی (Antonio Gramsci) (۱۸۹۱-۱۹۳۷)، فیلسوف، نظریه‌پرداز سیاسی و از بنیان‌گذاران حزب کمونیست ایتالیا بود. او در ساردینیا متولد شد و پس از دریافت بورسیه‌ی تحصیلی، در رشته‌ی زبان‌شناسی و فلسفه در دانشگاه تورین به تحصیل پرداخت. در همان سال‌ها به فعالیت‌های حزبی و مطبوعاتی روی آورد و در سال ۱۹۲۶، همزمان با استقرار حاکمیت فاشیستی به رهبری بنیتو موسولینی، بازداشت و زندانی شد و بیشتر سال‌های باقی‌مانده‌ی عمر خود را در حبس گذراند.

مهم‌ترین سهم فکری گرامشی در حوزه‌ی نظریه‌ی سیاسی و مارکسیسم، بسط و بازتعریف مفهوم هژمونی است. بر اساس این نظریه، طبقه‌ی حاکم سلطه‌ی خود را نه‌صرفاً از طریق ابزارهای قهری دولت، بلکه با تولید رضایت، نهادسازی فرهنگی و تثبیت ایدئولوژی در جامعه‌ی مدنی حفظ می‌کند. مجموعه‌ی یادداشت‌های دست‌نویس او در دوران حبس با عنوان «دفترهای زندان» پس از مرگش گردآوری و منتشر شد که جایزه‌ی ادبی ویارجو را نیز دریافت کرد. از دیگر متون و گردآوری‌های فکری او می‌توان به کتاب «علیه فاشیسم» و مقالات سیاسی پیرامون جنبش‌های کارگری ایتالیا اشاره کرد.

درباره حسن مرتضوی

حسن مرتضوی (متولد ۱۳۴۰)، مترجم ایرانی در حوزه‌های فلسفه، اقتصاد سیاسی و نظریه‌ی انتقادی است. تمرکز عمده‌ی فعالیت‌های او بر برگردان متون کلاسیک مکتب مارکسیسم و جریان‌های فکری چپ به زبان فارسی قرار دارد. از مهم‌ترین ترجمه‌های او می‌توان به مجموعه‌ی سه‌جلدی «سرمایه: نقدی بر اقتصاد سیاسی»، «گروندریسه: مبانی نقد اقتصاد سیاسی» و «دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی ۱۸۴۴» از کارل مارکس اشاره کرد. مرتضوی علاوه‌بر متون مارکس، آثاری چون بخش «علم منطق» از «دایرةالمعارف علوم فلسفی» گئورگ ویلهلم فریدریش هگل و تألیفاتی از آنتونیو گرامشی، رزا لوکزامبورگ و پری اندرسون را نیز به فارسی ترجمه کرده است.

بخشی از کتاب دفترهای زندان (دفتر هشتم)

«دولت و مفهوم قانون. انقلابی که طبقهٔ بورژوا در مفهوم قانون، و در نتیجه در کارکرد دولت، سبب‌سازش شد اساساً عبارت است از اراده به همسان‌گرایی (از این‌جاست سرشت اخلاقی قانون و دولت). طبقه‌های مسلط در ادوار پیشین اساساً محافظه‌کار بودند، به این معنا که نمی‌کوشیدند طبقات دیگر را به ‌گونه‌ای ارگانیک به درون خود راه دهند؛ به عبارت دیگر، به دنبال گسترش طبقهٔ خود، چه از حیث «فنی» و چه از حیث ایدئولوژیک، نبودند ــ آن‌ها خود را کاستیْ انحصاری تصور می‌کردند. طبقهٔ بورژوا خود را ارگانیسمی در حرکتِ مستمر فرض می‌کند که می‌تواند کل جامعه را جذب کند و آن را با سطح فرهنگی و اقتصادی‌ خود همگون سازد: کل عملکرد دولت دگرگون می‌شود، دولت به "مربی" بدل می‌شود و غیره. وقتی همه‌چیز دچار وقفه می‌شود، بازگشتی به مفهوم دولت به منزلهٔ نیروی ناب و غیره وجود دارد. طبقهٔ بورژوا "اشباع" شده است: نه‌تنها از رشد بازایستاده، بلکه در حال فروپاشی است؛ نه‌تنها از جذب عناصر جدید بازایستاده، بلکه بخشی از خودش را نیز از دست داده (یا دست‌کم تلفاتْ پرشمارتر از جذب‌هاست). طبقه‌ای که خود را مستعد جذب کل جامعه فرض می‌کند ــ و هم‌هنگام، به‌واقع می‌تواند این فرایند تجسم بخشد ــ این انگاره از دولت و قانون را به چنان سطحی از کمال می‌رساند که گویی زمان پایان دولت و قانون فرارسیده است، زیرا دولت و قانون، آن هنگام که وظیفهٔ خود را به انجام رسانده و جذب جامعهٔ مدنی شده‌اند، دیگر هیچ هدفی ندارند.»