کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی

کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی نوشته ابوالقاسم اسماعیل پور مطلق، با واکاوی مفهوم بنیادین نبرد خیر و شر و بررسی تقابل نور و ظلمت در اندیشه‌ی کهن، ریشه‌های شکل‌گیری باورهای کیهان‌شناختی فلات ایران و حوزه‌های همجوار را می‌کاود و بازتاب این تقابل دیرینه را در دین، حماسه، آیین‌های باستانی و زندگی اجتماعی نشان می‌دهد. این جستارهای اسطوره‌پژوهی را نشر چرخ منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی

کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی با تمرکز بر یکی از کلیدی‌ترین بن‌مایه‌های فکری خاور نزدیک و سرزمین‌های آریایی به قلم ابوالقاسم اسماعیل پور مطلق تدوین شده است. نویسنده در نخستین مباحث، تقابل اهورامزدا و اهریمن، ستیز دِواها و اسوراها و سیر تحول این مفاهیم را در بستر مهاجرت‌های هندوایرانی بررسی کرده است. این پژوهش از منظری تحلیلی به ریشه‌یابی نام‌واژه‌ها، بررسی بازتاب شرایط جغرافیایی و اقلیمی در پیدایش دیوان خشکسالی و تبیین نبرد نیروهای مینویی می‌پردازد. این اثر نشان می‌دهد که چگونه نبرد کیهانی با نیازهای معیشتی مانند پاسداری از آب و کشاورزی در ایران باستان درهم‌تنیده است.

کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی علاوه‌بر بررسی متون اوستایی و آیین‌های مانوی و مزدکی، به گستره‌ی حماسه‌ی ملی وارد می‌شود و تقابل ایران و توران و سرشت پهلوانان شاهنامه مانند رستم و کی‌کاووس را تحلیل می‌کند. جستارهای این مجموعه شامل عناوینی چون «ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی» و «در آرزوی جاودانگی: گیلگمش و اسکندر» است که در دومی سرشت تراژیک مرگ‌اندیشی قهرمانان در اساطیر بین‌النهرین واکاوی شده است. ابوالقاسم اسماعیل پور مطلق در ادامه به آیین زروانی، ردپای فرهنگ کهن در آثار عطار نیشابوری و باورهای باستانی تبرستان پرداخته و تصویری جامع از پیوستگی اندیشه‌ی اساطیری ارائه می‌دهد.

خلاصه کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی

ایده‌ی مرکزی کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی بر این فرض استوار است که اسطوره‌ی ستیز کیهانی یعنی نبرد دائم میان دو بُن خیر و شر، بنیادی‌ترین عنصر شکل‌دهنده‌ی جهان‌بینی ایرانی به شمار می‌آید. این تقابل که از دوره‌ی هندوایرانی و ستیز دِواها و اسوراها سرچشمه گرفته است، در اندیشه‌ی گاهانی و سپس آیین‌های زروانی، مانوی و مزدکی به شکل‌های گوناگون متبلور شد. 

اسطوره‌ها بازتاب کشمکش انسان با اقلیم نامساعد، ترس از بی‌آبی و خشکسالی و میل به نظم اخلاقی و رسیدن به نوسازی جهان هستند. نویسنده نشان می‌دهد که این دوگانه‌نگری از اسطوره‌های آفرینش به حماسه‌هایی مانند نبرد فریدون و ضحاک، داستان گیلگمش و اسکندر در طلب نامیرایی و در نهایت به سلوک عرفانی مبارزه با نفس راه یافته و حتی ساختارهای رفتاری انسان ایرانی را در طول سده‌ها شکل داده است.

چرا باید کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی را بخوانیم؟

• این کتاب ریشه‌شناسی دقیق و تحلیل تاریخی واژگان و مضامین مشترک میان اسطوره‌های ایرانی، هندی و هندواروپایی را در اختیار خواننده قرار می‌دهد.
• خواننده با مطالعه‌ی کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی می‌تواند علل پیدایش باور به دیوان، خدایان و شیوه‌ی بازتاب اقلیم خشک و جنگاورانه را در ساختارهای باوری دریابد.
• این کتاب به خواننده کمک می‌کند پیوند استوار میان متون کهن اساطیری، ساختار حماسی شاهنامه و ادب عرفانی فارسی را بشناسد.
• این کتاب برای کسانی مناسب است که در پی درک الگوهای فکری و ریشه‌های کهن‌الگوهای ذهنی انسان شرقی و ایرانی هستند.

خواندن کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

• خواندن این کتاب به علاقه‌مندان به اسطوره‌شناسی تطبیقی، تاریخ ادیان کهن و باورهای باستانی خاورمیانه و فلات ایران پیشنهاد می‌شود.
• این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های زبان‌شناسی تاریخی، فرهنگ و زبان‌های باستانی و ادبیات فارسی مناسب است.
• خواندن این اثر به کسانی پیشنهاد می‌شود که می‌خواهند با سرچشمه‌های فکری شخصیت‌ها و رویدادهای شاهنامه آشنا شوند.
• این کتاب برای مخاطبانی مناسب است که مشتاق درک پیوند میان اسطوره، جغرافیا، معیشت زیستی و الگوهای کهن رفتاری هستند.

بخشی از کتاب ستیز کیهانی در اساطیر ایرانی

«اگر سرچشمهٔ مجموعه‌اساطیر ایرانی را ستیز هرمزد و اهریمن، شهریار نور و شهریار ظلمت بپنداریم، ریشه‌اش را در ستیز دِوا‌ها و اسورا‌ها باید جست‌وجو کنیم، چون ستیز بنیادین از آن‌جا آغاز می‌شود. اسورا‌ها از لحاظ واژگانی همان اهورا‌های دوران ایران باستان‌اند، اما از نظر مضمونی متضاد با یکدیگرند. آن‌ها نخست خدایانی یگانه بودند که بعدها با جدایی هندیان از ایرانیان در اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد در تقابل با یکدیگر قرار گرفتند. این خدایان در آغاز یک‌دست و یگانه بودند و تضادی با هم نداشتند؛ هم اسورا‌ها در شمارِ خدایان‌ بودند و هم دِوا‌ها. واژه‌های اوستایی daēva /daēvi (دیو)، فارسی باستان daiva، یونانی Zeus (زئوس)، لاتینی Deus (دِئوس)، انگلیسی divine (ایزدی)، و "دیو" فارسی همه از یک ریشه‌اند. ریشهٔ واژگانیِ "دیو" به معنی خداست. (حسن‌دوست، ۱۳۹۳: ۱۴۰۲) واژهٔ Deus نشان می‌دهد که ستیز از این‌جا آغاز شده است. این ستیز را در تحلیل اسطوره‌شناختی ستیزِ کیهانی به شمار می‌آوریم. با این‌که دیو و تمام ترکیبات دیو و دیوان در فارسی معنی منفی و اهریمنی دارند، در یک ‌جا در زبان فارسی با واژهٔ "دی" روبه‌رو می‌شویم. دی یا دی‌ماه از دِواهاست که معنی اصیل و خاستگاهیِ آن بازمانده و به معنی خداست؛ دی ماهِ خداوند است؛ در اوستا "دَذوَ" (daðva-) به معنی خدا آمده است. بنابراین "دی" با ریشهٔ کلمهٔ "دیو" سنخیت دارد. اصل ریشهٔ di- یا *dyeu- به معنی "درخشیدن" است و واژهٔ انگلیسی day به معنی "روز" و "دی"ماه و "دیو" هر سه به معنی "درخشان" است.»