کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم

کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم (Technology, War and Fascism) نوشته هربرت مارکوزه و ترجمه اکبر معصوم بیگی، مجموعه‌ای از نوشته‌های منتشرنشده‌ی مارکوزه است که به پیوند میان تکنولوژی، جنگ و فاشیسم می‌پردازد. این مجموعه که نشر چرخ آن را منتشر کرده، از خلال جستارها، گزارش‌ها و نامه‌ها نشان می‌دهد که مارکوزه چگونه شکل‌های نوین سلطه، تبلیغات و کنترل اجتماعی را بررسی کرده است و تصویری روشن‌تر از مسیر اندیشه‌ی او به دست می‌دهد. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم

کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم نوشته‌ی هربرت مارکوزه از دل نوشته‌هایی گرد آمده که به یکی از گره‌های اصلی اندیشه‌ی او می‌رسند: نسبت میان پیشرفت فنی، سازمان اجتماعی، خشونت سیاسی و صورت‌های اقتدار. این مجلد فقط مجموعه‌ای از مقاله‌های پراکنده نیست، بلکه بخشی از مسیر فکری مارکوزه را نشان می‌دهد؛ مسیری که در آن فلسفه، نظریه‌ی اجتماعی و تحلیل سیاسی از هم جدا نمی‌مانند. متن‌های آغازین کتاب و توضیح‌های داگلاس کلنر، ویراستار اثر، نشان می‌دهند که این نوشته‌ها در دوره‌ای شکل گرفته‌اند که مسئله‌ی فاشیسم، جنگ و سازوکارهای سلطه به موضوعی فوری بدل شده بود.

کتاب از چند بخش مهم تشکیل شده است: جستارهایی درباره‌ی تکنولوژی مدرن و پیامدهای اجتماعی آن، نوشته‌هایی درباره‌ی ناسیونال‌سوسیالیسم و ساختار دولت فاشیستی، متن‌هایی در مورد نظریه‌های دگرگونی اجتماعی، بررسی‌هایی درباره‌ی تبلیغات و ضدتبلیغات و در پایان نامه‌ها و مکاتباتی که لایه‌ی شخصی‌تر اما همچنان فکری این دوره را روشن می‌کنند. این تنوع باعث شده که کتاب فقط بر یک مفهوم متمرکز نماند و از چند زاویه به یک مسئله‌ی مشترک نزدیک شود: اینکه تکنولوژی چگونه می‌تواند هم ابزار سازماندهی و هم ابزار مهاربندی باشد.

کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم فضایی فشرده، جدی و بحث‌برانگیز دارد. هربرت مارکوزه در این نوشته‌ها از یک‌سو به زبان، تبلیغات، روان‌شناسی جمعی و ساختار قدرت نگاه می‌کند و از سوی دیگر امکان دگرگونی اجتماعی و رهایی را کنار نمی‌گذارد. اهمیت این کتاب در همین دوگانه است: هم سازوکارهای سلطه را می‌کاود و هم نشان می‌دهد که نقد تکنولوژی لزوماً به نفی مطلق آن نمی‌رسد. 

خواندن این مجلد فقط آشنایی با بخشی از آثار کمتر دیده‌شده‌ی مارکوزه نیست، بلکه ورود به بحثی است درباره‌ی اینکه جامعه‌ی مدرن چگونه خود را سامان می‌دهد و در لحظه‌های بحرانی به چه سمت‌وسویی می‌رود.

خلاصه کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم

کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم مجموعه‌ای از نوشته‌ها، گزارش‌ها و نامه‌های هربرت مارکوزه است که یک پرسش مرکزی را دنبال می‌کند: تکنولوژی در جامعه‌ی مدرن چگونه با قدرت سیاسی، جنگ و شکل‌های اقتدار پیوند می‌خورد. مارکوزه در بخش‌های مختلف کتاب نشان می‌دهد که فاشیسم فقط با خشونت عریان پیش نمی‌رود، بلکه از عقلانیت فنی، سازماندهی اداری، تبلیغات و مهار ذهنیت جمعی هم نیرو می‌گیرد. 

او در کنار تحلیل ناسیونال‌سوسیالیسم، به نظریه‌های دگرگونی اجتماعی نیز پرداخته و کوشیده نسبت میان فلسفه، سیاست و امکان رهایی را روشن کند. نتیجه، متنی است که هم به ریشه‌های سلطه نگاه دارد و هم به امکان مقاومت و بازاندیشی در نظم موجود.

چرا باید کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیوند میان تکنولوژی، قدرت سیاسی و خشونت سازمان‌یافته را با تکیه‌ بر نوشته‌های خود مارکوزه بررسی می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند نگاه مارکوزه به فاشیسم را فراتر از سطح ایدئولوژی و در ارتباط با ساختار اجتماعی و اداری دنبال کند.
• بخش‌های مختلف کتاب نشان می‌دهند که تبلیغات، زبان و تصویرسازی سیاسی چگونه در تثبیت سلطه نقش پیدا می‌کنند.
• حضور جستارها، گزارش‌ها و نامه‌ها امکان می‌دهد مسیر شکل‌گیری اندیشه‌ی مارکوزه از چند زاویه دیده شود.
• این کتاب به فهم تمایز میان نقد تکنولوژی و تکنیک‌هراسی کمک می‌کند و این نکته را روشن می‌سازد که مسئله فقط ابزارها نیستند، بلکه شیوه‌ی سازماندهی اجتماعی نیز اهمیت دارد.

خواندن کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به اندیشه‌های هربرت مارکوزه و مکتب فرانکفورت که می‌خواهند با نوشته‌های کمتر در دسترس او آشنا شوند.
• خوانندگانی که به موضوع فاشیسم، تبلیغات سیاسی و سازوکارهای سلطه در جامعه‌ی مدرن علاقه دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، علوم سیاسی، جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی که به پیوند میان نظریه و تاریخ توجه می‌کنند.
• کسانی که می‌خواهند نقش تکنولوژی را فقط در سطح ابزار نبینند و آن را در نسبت با قدرت و سازمان اجتماعی بررسی کنند.
• مخاطبانی که از متن‌های تحلیلی و بحث‌برانگیز درباره‌ی جنگ، اقتدار و دگرگونی اجتماعی استقبال می‌کنند.

درباره هربرت مارکوزه

هربرت مارکوزه (Herbert Marcuse) (۱۸۹۸-۱۹۷۹)، فیلسوف، جامعه‌شناس آلمانی‌تبار و از اعضای برجسته‌ی نسل اول مکتب فرانکفورت و نظریه‌ی انتقادی بود. او پس از خدمت در جنگ جهانی اول و مشارکت در رویدادهای سیاسی سوسیالیستی پس از جنگ، تحصیلات دکترای خود را در رشته‌های فلسفه و جامعه‌شناسی در دانشگاه فرایبورگ تحت هدایت مارتین هایدگر و ادموند هوسرل به پایان برد. مارکوزه بعدها به ایالات متحده مهاجرت کرد و میان سال‌های ۱۹۴۳ تا ۱۹۵۰ با دفتر خدمات راهبردی (OSS) همکاری داشت؛ دوره‌ای که زمینه‌ساز نگارش اثر انتقادی او درباره‌ی ساختار قدرت و ایدئولوژی در اتحاد جماهیر شوروی شد.

آرای مارکوزه با ترکیب رویکردهای مارکسیستی، روانکاوی فرویدی و نقد جامعه‌ی صنعتی مدرن شناخته می‌شود. در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، همزمان با اوج‌گیری خیزش‌های دانشجویی و اعتراضات مدنی در غرب، او به عنوان یکی از مهم‌ترین تئوریسین‌های جریان چپ نو شهرت یافت. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به «خرد و انقلاب»، «اروس و تمدن»، «مارکسیسم شوروی»، «انسان تک‌ساحتی» و «ضدانقلاب و شورش» اشاره کرد که در آن‌ها به مسائلی نظیر سازوکارهای سلطه، نقد بت‌وارگی تکنولوژی و مفهوم سرکوب در جوامع پیشرفته‌ی صنعتی پرداخته است.

بخشی از کتاب تکنولوژی، جنگ و فاشیسم

«امروز دیگر نیازی نیست این عقیده را مردود بدانیم که ناسیونال‌سوسیالیسم دلالت بر نوعی انقلاب دارد. اکنون می‌بینیم این جنبش روابط اساسی آن روند تولیدی را تغییر نداده است که همچنان به دست گروه‌های اجتماعی ویژه‌ای اداره می‌شود که بی‌توجه به نیازها و منافع کل جامعه زمام اختیار ابزارهای کار را در دست دارند. سازمان اقتصادی ناسیونال‌سوسیالیسم رایش سوم بر گرد کارتل‌های صنعتی بزرگی ساخته شده که، تا حد بسیار با کمک حکومتی، دمادم سلطهٔ خود را پیش از به قدرت رسیدن هیتلر افزایش داده‌اند و جایگاه کلیدی خود را در تولید برای جنگ و توسعه‌طلبی حفظ کرده‌اند. از سال ۱۹۳۳، این سازمان‌های اقتصادی با "نخبگان" جدیدی ادغام و متحد شده‌اند و از میان بالاترین رده‌های حزب ناسیونال‌سوسیالیست به کار گرفته شده‌اند، اما کارکردهای اجتماعی و اقتصادی خود را از دست نداده‌اند.

از سوی دیگر، ناسیونال‌سوسیالیسم نوعی بازگشت اجتماعی و سیاسی نیست، اگرچه رژیم ناسیونال‌سوسیالیسم تا حد بسیار نیروها و منافعی را به قدرت بازگردانده است که جمهوری وایمار آن‌ها را تهدید یا حتی مأیوس کرده بود: ارتش بار دیگر به صورت دولتی در دل دولت درآمد، اقتدار کارفرماها در شرکت‌ها از بند محدودیت‌های بی‌شمار آزاد شد، و طبقهٔ کارگر به زیر فرمان تمامت‌خواهانهٔ حکومت درآمد. حاکمیت ناسیونال‌سوسیالیستی به نحوی که موجودیت دارد اندک وجه اشتراکی با ساختار سیاسی رایش قدیم دارد. ارتش، که روزگاری زمینهٔ پرورش انضباط و آموزش و فئودالیسم پروس بود، مطابق اصول دموکراتیک‌ترِ گزینش بازسازمان‌دهی شده بود، درعین‌حال که بیرون از ارتش شبکه‌ای از اقدامات شبه‌دموکراتیک مبتنی بر روابط اجتماعی گسترش یافته بود. اکنون کارفرما و کارگر در "جبههٔ کارگری آلمان" در یک جا گرد آورده می‌شوند، بر آن‌شان می‌دارند که شانه به شانهٔ یکدیگر در تظاهرات‌ها و راهپیمایی واحد شرکت کنند، و چنان می‌کنند تا به قواعد واحد رفتاری متعهد شوند. امتیازها و تمایزها و آثار نظم فئودالی برچیده و ملغی شده است. افزون بر آن، و مهم‌تر از همه، بوروکراسی دولتی قدیم و رده‌های بالای صنعت و دستگاه مالی ارباب جدید و روش‌های تازهٔ حکومت را به رسمیت شناخته‌اند.»