کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی

کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی نوشته محمود بی جن خان، اثری تخصصی در حوزه‌ی زبان‌شناسی فارسی است که نشر سمت آن را منتشر کرده است. بحث اصلی این کتاب، بررسی خط فارسی، آواشناسی و صرف با تکیه‌ بر پیکره‌های زبانی و الگوهای پربسامد در گفتار و نوشتار است. نویسنده از ساخت پیکره، تحلیل داده‌ها، روش‌های کمی و نمونه‌های واقعی زبان فارسی نیز سخن گفته و میان مباحث نظری و داده‌های زبانی پیوند برقرار کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی

کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی نوشته‌ی محمود بی جن خان به مطالعه‌ی ساخت‌های زبانی از زاویه‌ای می‌پردازد که در آن، فراوانی وقوع و الگوهای تکرارشونده اهمیت مرکزی دارند. نویسنده روشن می‌کند که موضوع فقط امکان دستوری ساخت‌ها نیست، بلکه احتمال وقوع آن‌ها در زبان گفتاری و نوشتاری نیز اهمیت دارد. به‌ همین دلیل، پیکره‌ی زبانی به‌ عنوان مرجع اصلی قضاوت مطرح می‌شود. این نگاه، کتاب را به مباحثی چون خط فارسی، آوا و واج، ساخت واژه، متن، گونه‌های زبانی، روش‌های تحلیل داده و کاربردهای رایانشی پیوند می‌دهد.

کتاب در نُه فصل تنظیم شده و دامنه‌ی آن از تاریخچه‌ی مطالعات زبانی تا مباحث دقیق‌تر در آواشناسی و صرف گسترش پیدا می‌کند. فصل‌های آغازین به تاریخچه، دستگاه خط فارسی، تعریف متن و پیکره و مراحل ساخت پیکره اختصاص دارند. سپس کتاب به زبان‌شناسی پیکره‌ای، سه نمونه‌ی پیکره‌ی فارسی، روش‌شناسی تحلیل پیکره، آواشناسی و در نهایت صرف و واژگان می‌رسد. در این مسیر، موضوعاتی مانند نگاشت نگاره به واج، تنوع نگارشی، برچسب‌زنی اجزای کلام، بن‌واژه‌سازی، هم‌وقوعی، قانون زیف، ساخت هجای فارسی، پیچیدگی ساخت‌واژی و فرهنگ‌نگاری الکترونیکی هم طرح شده‌اند.

کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی فقط به معرفی مفاهیم اکتفا نمی‌کند و نشان می‌دهد که داده‌های زبانی چگونه می‌توانند در آموزش زبان، آزمون‌سازی، پردازش زبان طبیعی و طراحی سامانه‌های هوشمند به کار بیایند. محمود بی جن خان در بخش‌های مختلف، از پیکره‌های گفتاری و نوشتاری فارسی مثال می‌آورد و تفاوت میان رویکرد پیکره‌بنیاد و پیکره‌محور را توضیح می‌دهد. نتیجه، متنی است که هم به مبانی نظری توجه دارد و هم به فرایندهای فنی و تحلیلی‌ای که برای مطالعه‌ی زبان فارسی در محیط دیجیتال لازم‌اند.

خلاصه کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی

کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی بر این ایده استوار است که برای شناخت دقیق‌تر زبان، فقط نمی‌توان به قضاوت شهودی درباره‌ی درست یا نادرست بودن ساخت‌ها تکیه کرد. نویسنده نشان می‌دهد که ساخت‌های پربسامد در گفتار و نوشتار فارسی، سرنخ مهمی برای فهم خط، آواها، واژه‌سازی و الگوهای دستوری‌اند. 

کتاب از تاریخچه‌ی توجه به داده‌های زبانی آغاز می‌کند، سپس به تعریف پیکره، شیوه‌ی ساخت و ارزیابی آن، روش‌های تحلیل کمی و نمونه‌های فارسی می‌رسد. در ادامه، مباحث آواشناسی و صرف با تکیه‌ بر داده‌های واقعی بررسی می‌شوند تا روشن شود زبان فارسی در کاربرد روزمره و متنی چه الگوهایی را بیشتر به‌ کار می‌گیرد.

چرا باید کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی را بخوانیم؟

دلایل خواندن ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نسبت میان خط فارسی، آواها و ساخت واژه را در کنار داده‌های واقعی زبان بررسی می‌کند.
• کتاب نشان می‌دهد پیکره‌های زبانی چگونه در تحلیل گفتار و نوشتار فارسی به کار می‌آیند.
• خواننده با مراحل ساخت پیکره، بهنجارسازی، تقطیع، غنی‌سازی و ارزیابی آن آشنا می‌شود.
• بخش‌های مربوط به آواشناسی و صرف، الگوهای پربسامد زبان فارسی را از دل داده‌ها بیرون می‌کشند.
• کتاب برای درک پیوند زبان‌شناسی فارسی با پردازش زبان طبیعی و هوش مصنوعی منبعی جدی است.
• طرح نمونه‌های مشخص از پیکره‌های فارسی، مباحث نظری را به مسائل عینی پژوهش نزدیک می‌کند.

خواندن کتاب ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن ساخت های پیکره ای در خط و زبان فارسی به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• دانشجویان زبان‌شناسی که می‌خواهند با مباحث پیکره‌ای در زبان فارسی آشنا شوند.
• پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی که درباره‌ی خط، آواشناسی، واج‌شناسی و صرف پرسش‌های دقیق‌تری دارند.
• دانشجویان و فعالان زبان‌شناسی رایانشی که به داده‌های زبانی و تحلیل متون فارسی نیاز دارند.
• خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی ساخت و ارزیابی پیکره‌های گفتاری و نوشتاری شناخت بیشتری به دست آورند.
• کسانی که به کاربرد زبان فارسی در آموزش زبان، فرهنگ‌نگاری و پردازش زبان طبیعی علاقه دارند.

درباره محمود بی جن خان

محمود بی جن خان (متولد ۱۳۳۷) زبان‌شناس، پژوهشگر و استاد گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران است. او پس از اتمام دوره‌ی کارشناسی در رشته‌ی ریاضی کاربردی در دانشگاه تگزاس در آرلینگتون، مدارک کارشناسی ارشد و دکترای زبان‌شناسی خود را از دانشگاه تهران دریافت کرد. بی جن خان با تکیه بر پیشینه‌ی ریاضی و تسلط بر دانش زبان‌شناسی، از پیشگامان آواشناسی آزمایشگاهی، واج‌شناسی و زبان‌شناسی رایانشی در ایران به شمار می‌رود و نقش مهمی در پیوند میان زبان‌شناسی نظری و پردازش محاسباتی زبان فارسی ایفا کرده است.

مهم‌ترین دستاورد محمود بی جن خان، ایجاد «پیکره‌ی متنی بی‌جن‌خان» است که به عنوان یکی از نخستین و مهم‌ترین منابع داده‌گانی برای پردازش زبان طبیعی (NLP) و توسعه‌ی ابزارهای هوش مصنوعی به زبان فارسی شناخته می‌شود. همچنین کتاب‌های مرجع و درسی متعددی به قلم او منتشر شده که از شاخص‌ترین آن‌ها می‌توان به «واج‌شناسی: نظریه‌ی بهینگی»، «فرهنگ بسامدی، «نظام آوایی زبان فارسی» و «پردازش متن و گفتار فارسی» اشاره نمود.