کتاب من یک چچنی هستم

کتاب من یک چچنی هستم (!I Am a Chechen) نوشته ژرمن سادولیو، روایت خاطره‌های مردی است که دوری از زادگاه، او را از جنگ و رنج نزدیکانش جدا نکرده است. راوی میان زندگی شهری، یاد کودکی و تصویر سرزمینی زخمی رفت‌وآمد می‌کند؛ سرزمینی که گاه چهره‌ی مادرش را می‌گیرد. پرستوها، برج‌های سنگی و کوه‌های قفقاز در این روایت، نشانه‌های تعلق و بازگشت‌اند؛ نشانه‌هایی که در برابر ویرانی معنای دیگری پیدا می‌کنند. لیلا حیدری این داستان را برای انتشارات جمهوری ترجمه کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب من یک چچنی هستم

کتاب من یک چچنی هستم اثر ژرمن سادولیو، تجربه‌ی جنگ را از مسیر حافظه، سوگ و احساس گناه بازماندن بازگو می‌کند. راوی زندگی روزمره‌ای دارد که ظاهراً می‌تواند با کار، رفت‌وآمد و مطالعه ادامه پیدا کند. خاطره‌ها اما پشت این نظم معمولی باقی مانده‌اند و سکوت نمی‌کنند.

روایت اول‌شخص، فاصله‌ی میان امنیت نسبی دور از خانه و آسیب‌پذیری عزیزان در زادگاه را پیش چشم می‌گذارد. ژرمن سادولیو به‌ جای دنبال‌کردن یک خط زمانی پیوسته، قطعه‌هایی کوتاه را در کنار هم نشانده است. هر قطعه ممکن است از منظره‌ای طبیعی، یک رسم محلی یا چهره‌ای آشنا آغاز شود و به پرسشی درباره‌ی ترس، مسئولیت و تعلق برسد. مادر در این میان فقط یکی از شخصیت‌ها نیست. تصویر بدن بیمار او با خاک و خانه و سرزمین درهم می‌آمیزد و خطاب‌های پسر به مادر، معنایی فراتر از رابطه‌ی خانوادگی پیدا می‌کند. لحن اعترافی این بخش‌ها، غرور را کنار شرمندگی می‌نشاند. راوی نه خودش را از سرزنش کنار می‌کشد و نه می‌تواند پیوندش را با جایی که ترک کرده است نادیده بگیرد.

کتاب من یک چچنی هستم، زندگی مردم را فقط در لحظه‌ی بمباران نشان نمی‌دهد. خاطره‌ی بازی کودکان، رسیدگی به حیوانات، آشیانه‌ساختن پرستوها و رفت‌وآمد همسایه‌ها، تصویری از خانه می‌سازد که ویرانی بعدی در برابرش معنا پیدا می‌کند. برج‌های سنگی با پناه‌گرفتن و دوام‌آوردن پیوند دارند؛ کوه‌ها جایگاه نیاکان و امکان عقب‌نشینی‌اند. پرستوها نیز از یک پرنده‌ی مهاجر فراتر می‌روند و یادآور بازگشت، مهر و تداوم زندگی می‌شوند.

روایت در کنار این تصویرها، وضعیت چچنی‌های دور از زادگاه را بررسی کرده است: کسانی که ممکن است در شهر محل زندگی‌شان پذیرفته نشوند و بازگشت را نیز ناممکن یا دشوار ببینند. برخوردهای اداری و برچسب دشمن، مسئله‌ی هویت را از یک احساس درونی به تجربه‌ای اجتماعی تبدیل می‌کند. اشاره‌های تاریخی و اسطوره‌ای نیز از صافی ذهن همین راوی می‌گذرند. خواننده با گزارشی صرف از نبردها روبه‌رو نیست؛ تجربه‌ی خواندن بیشتر به شنیدن خاطره‌هایی شباهت دارد که هر تصویر، خاطره‌ی دیگری را بیدار می‌کند و مرز میان گذشته‌ی شخصی و حافظه‌ی جمعی را جابه‌جا می‌سازد.

خلاصه داستان من یک چچنی هستم

هشدار: این پاراگراف بخش‌هایی از داستان را فاش می‌کند!

راوی کتاب من یک چچنی هستم می‌کوشد زندگی دور از زادگاه را ادامه دهد اما کابوس‌ها و یاد مادر، گذشته را به روزهایش برمی‌گردانند. او کودکی در شالی را به یاد می‌آورد؛ روزهایی که بچه‌ها برج سنگی می‌ساختند، خانواده‌ها منتظر بازگشت پرستوها می‌ماندند و کوه‌ها وعده‌ی پناه می‌دادند. جنگ به همین مکان‌های آشنا راه پیدا می‌کند و فاصله‌ی او از خانه به سرچشمه‌ی عذاب وجدان بدل می‌شود.

روایت سپس سراغ نزدیکان، همسایه‌ها و آدم‌هایی می‌رود که زندگی‌شان در حافظه‌ی راوی مانده است. او در شهرهای دیگر نیز از نام چچنی رها نمی‌شود؛ نامی که برای خودش یادآور ریشه‌هاست و در برخورد برخی دیگر، معنای سوءظن دارد. پرسش او این است که چگونه می‌توان زنده ماند، دور شد و همچنان به خانه تعلق داشت.

چرا باید کتاب من یک چچنی هستم را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب من یک چچنی هستم را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• روایت، تأثیر جنگ بر خاطره، خواب و احساس مسئولیت بازماندگان را نشان می‌دهد.
• جزئیات زندگی روستایی، معنای خانه را فراتر از یک مکان روشن می‌کنند.
• تصویرهای مادر و سرزمین، پیوند سوگ شخصی و رنج جمعی را شکل می‌دهند.
• تجربه‌ی مهاجرت، پرسش تعلق را در کنار تبعیض و سوءظن قرار می‌دهد.

خواندن کتاب من یک چچنی هستم را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب من یک چچنی هستم به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به ادبیات جنگ و روایت‌های خاطره‌محور.
• خوانندگانی که دغدغه‌ی مهاجرت، تعلق و دوری از خانه دارند.
• مخاطبانی که به بازتاب سوگ و احساس گناه در تجربه‌ی بازماندگان علاقه‌مندند.

بخشی از کتاب من یک چچنی هستم

«خیلی وقت بود می‌خواستم فرار کنم، چون می‌دانستم تو می‌میری و این مرگ تدریجی خواهد بود؛ همراه با عذاب. نمی‌توانستم به تماشا بنشینم. ترس در من غوغایی به‌پا کرده بود، مامان، ترس!

رنگ تو با چمن‌های تازهٔ بیشه‌زار، سبز شد. با بابونه‌ها، قاصدک‌ها و رنگ ناب طلایی پاییز خود را آراستی. و من دلمه‌های خون را زیر پوستت احساس می‌کردم، خون‌ات را با شربت انگور نوشیدم، بیش از حد شیرین بود. آنطور که دکتر گفته بود سطح قند خون را بالا می‌بَرَد. و لخته، دیدم که آرام در رگ‌هایت جریان می‌یافت، درست در اعماق زمین، نزدیک و نزدیک‌تر به قلبت.

زمانی‌که بیل مکانیکی بدن دوست‌داشتنی‌ات را شخم می‌زد، در لبهٔ زمین، بالاتر از خانهٔ ما، پایین می‌رفتم، گونه‌ام را روی بدن خوشبو و گرم تو می‌گذاشتم. نبضت می‌زد و نفس می‌کشیدی، اما بیمار بودی. ناخوش از دلشوره.

ذهنم آکنده از دلشوره می‌شد. در راه مدرسه تا خانه آرام یگان‌های رزمی را می‌شمردم، نقشه‌های عملیات را از نظر می‌گذراندم، در میان صحنه‌های جنگی بازی می‌کردم که بر سر خانه‌های تو شکل می‌گرفت، آن زمان هنوز آرام و بی‌دردسر بود. اینها افکار من نبود؛ افکار تو بود مامان که در سر من می‌گذشت. و من می‌ترسیدم.»