کتاب فرانسه در سرزمین اسلام

کتاب فرانسه در سرزمین اسلام نوشته پیر ورمرن، رابطه‌ی سیاست استعماری فرانسه و دین را در سرزمین‌های مسلمان بررسی می‌کند. نویسنده نشان می‌دهد که مواجهه‌ی فرانسه با اسلام، پیشینه‌ای فراتر از بحث‌های مهاجرت و حجاب دارد و به تجربه‌ی اداره‌ی مستعمرات، رقابت قدرت‌ها و مناسبات مذهبی گره خورده است. الهه بردبار این کتاب را ترجمه کرده است و انتشارات جمهوری این کتاب را منتشر کرده است. یکی از پرسش‌های محوری، تفاوت رفتار جمهوری لائیک با دین در داخل مرزهای فرانسه و قلمروهای استعماری است؛ تفاوتی که مناسبات حکومت، ارتش و نهادهای مذهبی را آشکار می‌کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فرانسه در سرزمین اسلام

کتاب فرانسه در سرزمین اسلام، اثر پیر ورمرن، تاریخ سیاسی استعمار را از دریچه‌ی مناسبات مذهبی بررسی کرده است. نویسنده بحث را از مناقشه‌های جامعه‌ی فرانسه درباره‌ی اسلام آغاز می‌کند و سپس به سابقه‌ی مواجهه‌ی دولت فرانسه با جوامع مسلمان بازمی‌گردد. مسئله‌ی اصلی، فاصله‌ی میان تصور ناآشنایی فرانسوی‌ها با اسلام و تجربه‌ی گسترده‌ی حکومت‌داری آنان در سرزمین‌های مسلمان است. ورمرن دین را صرفاً موضوع اعتقاد شخصی نمی‌بیند؛ نهادهای مذهبی در آموزش، قانون‌گذاری، روابط اجتماعی و شیوه‌های اداره‌ی جمعیت حضور دارند. قلمرو بررسی، شمال آفریقا، مصر و سرزمین شام را دربرمی‌گیرد و الجزایر جایگاهی محوری دارد. نویسنده همچنین تغییر سیاست‌ها در حکومت‌های سلطنتی، امپراتوری و جمهوری‌خواه را دنبال می‌کند. این جابه‌جایی‌ها نشان می‌دهند که سیاست مذهبی فرانسه یکسان نبوده است. ارتش، مدیران استعماری، روحانیان کاتولیک و رهبران مسلمان، هریک منافع و ملاحظات خود را داشته‌اند. متن، همکاری و اختلاف میان این نیروها را کنار یکدیگر قرار می‌دهد تا رابطه‌ی استعمار و تبلیغ مذهبی به تصویری یکدست فروکاسته نشود.
کتاب فرانسه در سرزمین اسلام مباحث خود را در فصل‌هایی با عنوان‌های امپریالیسم و دین: دو عصر استعمار، میراث: از گردن‌زنی امپراتوری عثمانی تا لشکرکشی مصر و الجزایر و فتح بسط داده است. این سه عنوان، مسیر بحث را از تمایز دوره‌های استعمار به مناسبات دیپلماتیک و سپس تجربه‌ی فتح و اداره‌ی سرزمین می‌رسانند. متن، انگیزه‌های اقتصادی را در کنار اعتبار ملی، رقابت نظامی و موازنه‌ی قدرت قرار می‌دهد. رابطه‌ی فرانسه و عثمانی نیز نمونه‌ای است که نشان می‌دهد اتحاد سیاسی الزاماً از هم‌کیشی پیروی نمی‌کند. نویسنده در بررسی شرق‌شناسی، میان شیفتگی هنری به شرق و شناخت جوامع شرقی فاصله می‌گذارد. بررسی لشکرکشی مصر نیز ابعاد نظامی، تبلیغاتی و علمی یک رویداد را از یکدیگر جدا می‌کند. بحث لائیسیته، تناقض دیگری را پیش می‌کشد: حکومتی که در داخل کشور قدرت نهادهای دینی را محدود می‌کرد، می‌توانست از مدارس و شبکه‌های مذهبی در خارج از کشور بهره ببرد. خواننده از خلال این بحث‌ها با مسئله‌ی تفاوت اصول اعلام‌شده و شیوه‌های حکمرانی روبه‌رو می‌شود.

خلاصه کتاب فرانسه در سرزمین اسلام

فرانسه در سرزمین اسلام این ایده را دنبال می‌کند که فهم مناسبات فرانسه و مسلمانان، بدون بررسی میراث استعماری ناقص می‌ماند. ورمرن ابتدا تبیین صرفاً اقتصادی استعمار را به پرسش می‌کشد و نقش رقابت ملی، قدرت نظامی و اعتبار بین‌المللی را برجسته می‌سازد. نویسنده سپس از روابط فرانسه و عثمانی، امتیازهای تجاری و حمایت از مسیحیان شرقی، به لشکرکشی مصر و تصرف الجزایر می‌رسد. مسئله‌ی دین در این مسیر، هم به مقاومت مردم مربوط است و هم به ابزارهای اداره‌ی مستعمرات. مقامات فرانسوی گاهی از نهادهای مذهبی حمایت می‌کردند و گاهی فعالیت تبلیغی را برای جلوگیری از تشدید مقاومت محدود می‌ساختند. پیام اصلی این بررسی، ضرورت تفکیک منافع دولت، ارتش و کلیساست. متن همچنین نشان می‌دهد که وعده‌ی آزادی مذهبی، اجرای لائیسیته و کنترل نهادهای اسلامی، در عمل می‌توانستند در تعارض با یکدیگر قرار بگیرند.

چرا باید کتاب فرانسه در سرزمین اسلام را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فرانسه در سرزمین اسلام را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب پیشینه‌ی استعماری بحث‌های مربوط به اسلام و لائیسیته را روشن می‌کند.
• خواننده تفاوت منافع ارتش، دولت و مبلغان مذهبی را بهتر می‌شناسد.
• بررسی مناسبات دیپلماتیک، محدودیت توضیح منازعات سیاسی بر پایه‌ی اختلاف دینی را نشان می‌دهد.
• نمونه‌های تاریخی، فاصله‌ی آزادی مذهبی اعلام‌شده و عملکرد حکومت استعماری را آشکار می‌کنند.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب فرانسه در سرزمین اسلام به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ استعمار در شمال آفریقا و مدیترانه.
• دانشجویان تاریخ و علوم سیاسی که رابطه‌ی دین و حکومت را بررسی می‌کنند.
• خوانندگانی که به ریشه‌های تاریخی مناقشه‌های اسلام و لائیسیته علاقه دارند.

بخشی از کتاب فرانسه در سرزمین اسلام

«دین، بیشتر از اینکه در رستوراسیون و در امپراتوری، متحد فرانسهٔ استعماری باشد، در جمهوری، متحد آن بود. به‌طور قطع در دههٔ ۱۸۶۰ نقطه‌عطف مهمی در دمشق و سپس در الجزیره رخ داد، اما تحت حکومت تندروها بود که قدرت تبلیغی فرانسوی در امپراتوری و در دنیا به اوج خود رسید. جمهوری‌خواهانی که از به‌دست‌گرفتن و کنترل دستورات آموزشی در قلمرو فرانسه خرسند بودند، متناقضاً حضور خود را در خارج از کشور به‌مثابه بازویی قدرتمند برای توسعه منافع فرانسه می‌دانستند. پدران سپید کابیلیا، یسوعیان و لازالیان‌ها در قاهره و بیروت، ساخت کلیسای جامع و رقابت مدارس در آفریقای شمالی، و به‌طورکلی تمام این تناقضات در امپراتوری استعماری تحت جمهوری، نمی‌توانست میزبانی برخی از محافل سیاسی را پنهان نگاه دارد.
به همین ترتیب، هانری پونسو، کمیسر عالی فرانسه در شام از اوت ۱۹۲۶ تا ژوئیهٔ ۱۹۳۳، و مستقر در بیروت، صراحتاً با ادیان و مذاهب مختلف مخالفت می‌کرد. در مراکش نیز ژنرال لیوته دستورات دینی را در منطقه تحت‌الحمایه ممنوع کرده بود. در تونس برعکس، جمهوری از مدارس کاتولیک فرانسوی برای مقابله با مدارس کاتولیک ایتالیایی استفاده می‌کرد. گاهی این مدارس سبب می‌شدند دولت از مأموریت خود برای آموزش «بومی‌ها» معاف شود؛ به‌ویژه آموزش مسلمانان که اغلب این مدارس را به مدارس لائیک که به‌عنوان ملحد تلقی می‌کردند، ترجیح می‌دادند. گرچه کارکنان سیاسی و اداری استعماری، جمهوری‌خواه و لائیک و گاهی نیز فراماسون بودند، اما قوانین لائیسیته هرگز در امپراتوری اعمال نشد، حتی در الجزیره.»