کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر

کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر نوشته هیو جرج رولینسن، تاریخ سرزمینی را بررسی کرده است که میان جهان ایرانی، قلمرو یونانیان و هندوستان قرار داشت. نویسنده از جغرافیا و باورهای مردم باختر آغاز می‌کند و به دگرگونی‌های سیاسی پس از حمله‌ی اسکندر می‌رسد. سکه‌ها در این بررسی جایگاهی مهم دارند؛ زیرا نام فرمانروایان و پیوند رویدادهایی را آشکار می‌کنند که گزارش‌های تاریخی درباره‌شان اندک است. زهره محمدی یگانه ترجمه این کتاب را بر عهده داشته و انتشارات جمهوری این کتاب را منتشر کرده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر

کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر پژوهشی تاریخی درباره‌ی سرزمین باختر و ارتباط این منطقه با ایران، آسیای مرکزی و هندوستان است. هیو جرج رولینسن محدوده‌ی بررسی خود را از گذشته‌ی افسانه‌آمیز باختر تا دگرگونی حکومت یونانیان دنبال کرده است. نویسنده مسیر تاریخ این سرزمین را در چهار دوره توضیح می‌دهد: پیشینه‌ی کهن و پیوستن به قلمرو ایران، سلطه‌ی مقدونیان، شکل‌گیری حکومت مستقل یونانی و عقب‌نشینی فرمانروایان یونانی در برابر اقوام شمالی. فصل‌های «جغرافیا و کهن‌تاریخ باختر»، «آغاز تاریخ باختر تا زوال امپراتوری ایرانیان» و «اشغال ایران توسط اسکندر» زمینه‌های طبیعی، مذهبی و سیاسی این تحولات را شرح می‌دهند. رودها، زمین‌های کشاورزی، گذرگاه‌های کوهستانی و دژهای مرتفع در این بررسی صرفاً پس‌زمینه‌ی حوادث نیستند. نویسنده نشان می‌دهد که همین ویژگی‌ها بر شیوه‌ی دفاع، جایگاه سواره‌نظام، تأمین آذوقه و دشواری لشکرکشی‌ها اثر می‌گذاشتند. بلخ نیز هم به‌عنوان مرکز حکومت و هم به‌سبب پیوندش با سنت‌های دینی بررسی شده است. حضور زرتشت در روایت‌های مربوط به این شهر و جایگاه معابد آناهید، بحث تاریخ سیاسی را به باورها و آیین‌های ساکنان منطقه پیوند می‌دهد.
کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر علاوه‌بر شرح جنگ‌ها و جابه‌جایی قدرت، مسئله‌ی شناخت گذشته از روی مدارک پراکنده را پیش می‌کشد. بخش «کتاب‌شناسی» منابع را در سه دسته‌ی تاریخ سرزمین باختر و پیرامونش، سکه‌شناسی و آثار مربوط به هنر هند و یونانی بررسی کرده است. نویسنده گزارش‌های تاریخ‌نگارانی مانند هرودوت، آریان، ژوستین و استرابو را کنار یکدیگر می‌گذارد و درباره‌ی دقت، اختصار یا افسانه‌پردازی برخی گزارش‌ها داوری می‌کند. سکه‌ها در این میان وسیله‌ای برای پیوند‌دادن اطلاعات و شناخت پادشاهان کم‌نام‌ونشان هستند. مسئله‌ی تأثیر فرهنگ یونانی بر هندوستان نیز به‌صورت موضوعی اختلاف‌برانگیز مطرح می‌شود، نه نتیجه‌ای بی‌چون‌وچرا. مقدمه‌ی مترجم زاویه‌ی دیگری به این مباحث افزوده است. مترجم نسبت به بعضی توصیف‌های نویسنده از ایرانیان و کم‌توجهی او به برخی فرمانروایان و سلسله‌ها انتقاد دارد و از افزودن توضیحاتی در پی‌نوشت سخن می‌گوید. این تفاوت نظر، خواندن گزارش تاریخی را با توجه به موضع نویسنده و اعتبار منابع همراه می‌کند.

خلاصه کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر

باختر در این بررسی، سرزمینی حاصلخیز و مرزی است که موقعیتش هم فرصت تجاری پدید می‌آورد و هم خطر یورش را افزایش می‌داد. کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر از استقرار اقوام، سنت‌های دینی و اهمیت بلخ آغاز می‌کند و سپس جایگاه منطقه را در دستگاه حکومتی ایران توضیح می‌دهد. اداره‌ی استان، دریافت خراج، دفاع از مرزها و رابطه‌ی بزرگان محلی با پادشاه، اجزای این تصویر هستند. حمله‌ی اسکندر مسئله‌ی تسلط بر باختر را به آزمونی نظامی و سیاسی تبدیل می‌کند؛ گذشتن از کوهستان و رودخانه کافی نیست و مقاومت محلی نیز باید مهار شود. نویسنده در ادامه‌ی مسیر تاریخی، استقلال حکومت یونانی و فشار اقوام شمالی را مطرح می‌کند. دغدغه‌ی اصلی، شناخت سرزمینی است که دگرگونی قدرت در آن، تاریخ ایران و یونان را به تاریخ هندوستان پیوند می‌زند.

چرا باید کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• رابطه‌ی جغرافیا، منابع آب و دژهای طبیعی با دفاع از باختر روشن می‌شود.
• نقش سکه‌ها در شناخت فرمانروایان و تکمیل گزارش‌های پراکنده توضیح داده می‌شود.
• پیوند تاریخ سیاسی منطقه با باورهای زرتشتی و معابد آناهید بررسی می‌شود.
• اختلاف نظر درباره‌ی اعتبار منابع و تأثیر فرهنگ یونانی بر هندوستان مطرح می‌شود.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به تاریخ ایران شرقی و آسیای مرکزی.
• خوانندگان پیگیر لشکرکشی‌های اسکندر و مقاومت‌های محلی.
• علاقه‌مندان به نقش سکه‌شناسی در پژوهش تاریخی.
• مخاطبان کنجکاو درباره‌ی پیوندهای دینی و فرهنگی ایران، یونان و هندوستان.

بخشی از کتاب امپراتوری از یاد رفته باختر

«نام باختر یا باکتریانا ۱۰ را نویسندگان کلاسیک به بخش پهناوری از کشوری دادند که میان هندوکش و آمودریا (جیحون) واقع بود. در دامنه‌های شرقی و جنوبی، کوه‌های بلندی همچون دیوار، آن را از تبت و هندوستان جدا می‌کرد و در کرانهٔ غربی آن، بیابان کرمانیه و فرازوفرودهای پوشیده از سبزهٔ سرزمین آریایی و مرگوش ۱۱ قرار داشت. در آن‌سوی جیحون به‌سمت شمال، منطقهٔ کم‌جمعیت و نه‌چندان شناخته‌شدهٔ سغد واقع بود که تا سیحون ادامه داشت و باز آن‌سوتر، مراتع پهناور آسیای مرکزی قرار داشت با ساکنانی که تعداد بی‌شماری از ایشان از ایل‌وتبارهای سکاهای بدوی بودند و حضورشان در مرزهای این سرزمین تهدیدی همیشگی برای ساکنین ایرانیِ دره‌های حاصلخیز به حساب می‌آمد.
سرزمین باختر به حاصلخیزی شهره بود. استرابو آن را "غرور آریایی‌ها" می‌نامید که در واپسین روزگاران از آن خطه، سیصدوشصت رعیت به خزانهٔ ایران باج و خراج می‌پرداختند. باختر آب فراوان داشت چراکه در کنار رود جیحون پرآب، هریررود و چندین رود کوچک‌تر واقع بود که آن خطه را سیراب می‌کردند و به‌جز زیتون، تمام محصولات یونان در آنجا کشت می‌شد. گیاه آنغوزه که هم جنبهٔ تجاری و هم جنبهٔ پروارساختن نژاد اصیلی از گوسفندان را داشت، در جلگه‌ها و مراتع هندوکش بسیار یافت می‌شد. ۱۲ باختر همچنین خاستگاه گیاه یونجه بود؛ گیاهی دارویی که به‌وفور در این منطقه می‌رویید و بهترین علوفه را برای اسب‌های معروف این سرزمین تأمین می‌کرد. شاید بتوان این گیاه را دلیل شهرت سواره‌نظام باختر دانست.»