کتاب فراسوی فروید

کتاب فراسوی فروید (Beyond Freud) نوشته اریک فروم، از این می‌گوید که روانکاوی فقط به درون فرد محدود نیست و پای جامعه، خانواده، فرهنگ و مناسبات قدرت را هم به میان می‌آورد. فروم در این کتاب نشان می‌دهد که بسیاری از ویژگی‌های شخصیتی را نمی‌توان فقط با تکیه‌ بر امیال فردی توضیح داد و باید آن‌ها را در پیوند با ساختارهای اجتماعی دید. پرویز شریفی درآمدی و مریم ذوالفقاری این کتاب را ترجمه کرده‌اند و انتشارات مروارید آن را به انتشار رسانده است. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب فراسوی فروید

کتاب فراسوی فروید نوشته‌ی اریک فروم تلاشی است برای بازخوانی روانکاوی از زاویه‌ای که در آن جامعه، فرهنگ و شیوه‌ی زندگی جمعی نقشی تعیین‌کننده پیدا می‌کنند. فروم در این اثر از دل مفاهیم آشنای فرویدی حرکت می‌کند، اما در همان‌جا متوقف نمی‌ماند. او می‌پرسد آیا می‌توان ویژگی‌های مهم شخصیت انسان را فقط با ارجاع به جنسیت، تجربه‌های کودکی یا سازوکارهای درونی توضیح داد یا باید به نیروهای بیرونی هم میدان بیشتری داد. از همین‌جا بحث کتاب به‌ سمت روانکاوی اجتماعی می‌رود؛ جایی که خانواده، طبقه، اقتدار، رقابت، انزوا و شکل زندگی در جامعه در ساختن شخصیت انسان دخیل می‌شوند.

کتاب در فصل‌های آغازین خود به نقد چند محور اصلی در اندیشه‌ی فروید می‌پردازد؛ از جمله تقلیل‌دادن بسیاری از پدیده‌های روانی به امر جنسی، برداشت فروید از عقده‌ی ادیپ، تلقی او از خودشیفتگی، روان‌شناسی زنان و نقش خانواده. اریک فروم در این مسیر فقط مخالفت نمی‌کند، بلکه جایگزین نظری هم پیش می‌گذارد. او توضیح می‌دهد که ساختار شخصیت را باید در پیوند با تجربه‌ی زیسته‌ی اجتماعی فهمید و خانواده را نیز نه یک واحد جدا از جامعه، بلکه واسطه‌ای برای انتقال الگوهای اجتماعی به فرد دانست.

کتاب فراسوی فروید همچنین به مفاهیمی مثل شخصیت مقعدی، سادیسم، مازوخیسم، صرفه‌جویی، نظم و خودخواهی برمی‌گردد و آن‌ها را از نو تفسیر می‌کند. در این بازنگری، این ویژگی‌ها دیگر فقط پیامد مراحل زیستی یا امیال سرکوب‌شده نیستند، بلکه واکنش‌هایی به جهانی تلقی می‌شوند که می‌تواند تهدیدکننده، اقتدارگرا یا محروم‌کننده باشد. نتیجه‌ی این نگاه، رسیدن به مفهوم شخصیت معمولی اجتماعی است؛ یعنی الگویی از ساختار روانی که در یک جامعه یا طبقه به‌ صورت گسترده شکل می‌گیرد. همین نکته به کتاب حال‌وهوایی نظری، انتقادی و اجتماعی می‌دهد و آن را به متنی تبدیل می‌کند که هم درباره‌ی روان انسان حرف می‌زند و هم درباره‌ی جامعه‌ای که آن روان در آن ساخته می‌شود.

خلاصه کتاب فراسوی فروید

کتاب فراسوی فروید مسیر خود را با بررسی نسبت میان روانکاوی و پدیده‌های اجتماعی آغاز می‌کند و نشان می‌دهد که شخصیت انسان فقط در اتاق درمان یا در خاطره‌های کودکی شکل نمی‌گیرد. فروم با مرور ایده‌های اصلی فروید، از عقده‌ی ادیپ تا نظریه‌ی لیبیدو و شخصیت مقعدی، به سراغ نقاطی می‌رود که به‌ نظرش نیازمند بازنگری‌اند. او استدلال می‌کند که بسیاری از ترس‌ها، تکانه‌ها و ویژگی‌های شخصیتی را باید واکنش فرد به شرایط زندگی، ساختار خانواده، مناسبات طبقاتی و شیوه‌ی سازمان‌یافتن جامعه دانست. 

در ادامه، کتاب به این جمع‌بندی می‌رسد که هر جامعه نوعی شخصیت معمولی اجتماعی می‌سازد؛ شخصیتی که از دل تجربه‌های مشترک، اقتدار، رقابت، محرومیت و شکل زیستن جمعی پدید می‌آید.

چرا باید کتاب فراسوی فروید را بخوانیم؟

دلایل خواندن کتاب فراسوی فروید را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• این کتاب نسبت میان روان انسان و ساختارهای اجتماعی را به‌ صورت دقیق‌تری روشن می‌کند.
• فروم در آن، مفاهیم شناخته‌شده‌ی فرویدی را فقط تکرار نمی‌کند و آن‌ها را از زاویه‌ای انتقادی بازبینی می‌کند.
• خواننده با مطالعه‌ی این اثر می‌تواند نقش خانواده را به‌ عنوان واسطه‌ی انتقال ارزش‌ها و فشارهای اجتماعی بهتر درک کند.
• این کتاب نشان می‌دهد ویژگی‌هایی مثل خودخواهی، صرفه‌جویی، نظم یا پرخاشگری چگونه می‌توانند ریشه‌ای اجتماعی داشته باشند.
• بحث شخصیت معمولی اجتماعی در آن، راهی برای فهم پیوند میان فرد، طبقه و جامعه باز می‌کند.

خواندن کتاب فراسوی فروید را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن کتاب فراسوی فروید به این گروه‌ها پیشنهاد می‌شود:

• علاقه‌مندان به آثار اریک فروم که می‌خواهند با جنبه‌ی اجتماعی اندیشه‌ی او آشنا شوند.
• خوانندگانی که درباره‌ی نسبت روانکاوی، جامعه و فرهنگ پرسش دارند.
• دانشجویان و پژوهشگران روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و فلسفه که به نقد نظریه‌های کلاسیک علاقه دارند.
• کسانی که می‌خواهند نقش خانواده، اقتدار و ساختار اجتماعی را در شکل‌گیری شخصیت بهتر بفهمند.
• مخاطبانی که از متن‌های تحلیلی درباره‌ی انسان مدرن و سازوکارهای روانی او استقبال می‌کنند.

درباره اریک فروم

اریک فروم (Erich Seligmann Fromm) (۱۹۰۰-۱۹۸۰) روانکاو، جامعه‌شناس، روان‌شناس اجتماعی و فیلسوف انسان‌گرای آلمانی‌آمریکایی بود. او تحصیلات عالی خود را در رشته‌ی جامعه‌شناسی در دانشگاه هایدلبرگ آغاز و در سال ۱۹۲۲ مدرک دکترای خود را دریافت کرد. فروم پس از آموزش روانکاوی در هایدلبرگ و فرانکفورت، فعالیت حرفه‌ای خود را در حوزه‌ی روان‌درمانی آغاز نمود. او که از یهودیان آلمان بود، پس از قدرت‌گرفتن نازی‌ها به ایالات متحده مهاجرت کرد و در دانشگاه کلمبیا و مؤسسات پژوهشی نیویورک مشغول به تدریس و تحقیق شد. فروم همچنین از اندیشمندان مکتب فرانکفورت و از چهره‌های اصلی جریان روانکاوی نوفرویدی به شمار می‌رفت.

تخصص و محور اصلی پژوهش‌های فروم بر پیوند میان روان‌شناسی، جامعه و نظام‌های سیاسی متمرکز بود؛ او بر این باور بود که ناهنجاری‌های روانی انسان ریشه در ساختارهای اجتماعی و نظام‌های اقتصادیِ ازخودبیگانه مانند سرمایه‌داری و توتالیتر دارد. از مهم‌ترین و پرفروش‌ترین آثار او می‌توان به کتاب‌های «گریز از آزادی»، «هنر عشق‌ورزیدن»، «انسان برای خویشتن»، «جامعه‌ی سالم»، «داشتن یا بودن» و «هنر بودن» اشاره کرد.

بخشی از کتاب فراسوی فروید

«روان شناسی اجتماعی از دو جنبه مورد توجه قرار می گیرد. از یک‌سو، به این مسئله می پردازد که ساختار شخصیتی فرد تا چه حد به‌وسیله عوامل اجتماعی تعیین می شود و از سوی دیگر، به میزانی که خود عوامل روانی بر روند اجتماعی تأثیر می گذارند و آن را تغییر می دهند، می پردازد. هر دو سوی مسئله به‌صورت ناگسستنی با هم پیوند خورده اند. ساختار شخصیتی، که می توانیم آن را به عنوان عامل تأثیرگذار بر فرآیند اجتماعی در نظر بگیریم، خود، محصول این فرآیند است، و چه یک طرف را مشاهده کنیم و چه طرف دیگر را هم در نظر بگیریم، سؤال فقط این است که کدام جنبه از کل موضوع مرکز توجه است؟

با در نظر گرفتن مسئله تعامل جامعه و ساختار روانی، اصولاً تفاوتی بین روان شناسی اجتماعی و فردی وجود ندارد. یعنی اساساً فرقی نمی کند که یک فرد یا یک گروه تحت معاینه روان شناسی باشد. نحوه زندگی فرد را جامعه تعیین می کند. خود جامعه بدون افراد هیچ است. فروید، با وجود تمرکز علاقه اش بر فرد، به‌وضوح تشخیص داد که تفاوت بین روان شناسی اجتماعی و روان شناسی فردی فقط یک تفاوت ظاهری است.»